Afet okuryazarlığı ve hazırbulunuşluk ilişkisinde risk algısı ile psikolojik hazırlığın aracılık rolü: Hemşireler üzerine bir model

Abstract

Bu araştırma, hemşirelerde afet okuryazarlığı ile afetlere hazırbulunuşluk arasındaki ilişkiyi açıklamada afet risk algısı ve afet tehdidine yönelik psikolojik hazırlığın aracı rolünü incelemek amacıyla yürütülmüştür. Araştırma kesitsel ve ilişkisel tasarımda gerçekleştirilmiştir. Çalışmaya 234 hemşire katılmıştır. Veriler; sosyodemografik ve mesleki bilgi formu, Afet Okuryazarlığı Ölçeği, Afet Risk Algısı Ölçeği, Afet Tehdidi için Psikolojik Hazırlık Ölçeği ve Afetlere Hazırbulunuşluk Ölçeği ile toplanmıştır. Verilerin analizinde tanımlayıcı istatistikler, korelasyon analizi, hiyerarşik regresyon analizi kullanılmış; paralel ve seri aracılık modelleri Hayes’in PROCESS makrosu ile test edilmiştir. Hemşirelerin afet okuryazarlığı toplam indeks puan ortalaması 33.97±8.04 olup, katılımcıların sınırlı afet okuryazarlığı düzeyine sahip olduğu belirlenmiştir. Afet risk algısı toplam puan ortalaması 83.44±11.87, afet tehdidine yönelik psikolojik hazırlık toplam puan ortalaması 66.59±11.77 ve afetlere hazırbulunuşluk toplam puan ortalaması 34.53±7.00 olarak bulunmuştur. Afet okuryazarlığı ile afet risk algısı (r=0.384; p<0.001), psikolojik hazırlık (r=0.638; p<0.001) ve afetlere hazırbulunuşluk (r=0.431; p<0.001) arasında pozitif yönlü ve anlamlı ilişkiler saptanmıştır. Hiyerarşik regresyon analizinde afet risk algısı ve psikolojik hazırlığın modele eklenmesiyle açıklanan varyans %34.8’e ulaşmış; nihai modelde afet risk algısı (β=0.221; p=0.002) ve psikolojik hazırlık (β=0.342; p<0.001) afetlere hazırbulunuşluğu anlamlı biçimde yordamıştır. Paralel çoklu aracılık analizinde toplam dolaylı etkinin anlamlı olduğu belirlenmiş (B=0.268; %95 GA [0.179, 0.372]); psikolojik hazırlık aracılığıyla gerçekleşen dolaylı etkinin (B=0.188; %95 GA [0.111, 0.283]), afet risk algısı aracılığıyla gerçekleşen dolaylı etkiden (B=0.080; %95 GA [0.029, 0.136]) daha güçlü olduğu saptanmıştır. Seri aracılık analizinde afet okuryazarlığının afet risk algısı ve ardından psikolojik hazırlık üzerinden afetlere hazırbulunuşlukla dolaylı ilişkisi anlamlı bulunmuştur (B = 0.016; %95 GA [0.002, 0.033]). Araştırma bulguları, hemşirelerde afetlere hazırbulunuşluğun yalnızca afet okuryazarlığı ile açıklanamayacağını; afet risk algısı ve özellikle afet tehdidine yönelik psikolojik hazırlığın bu ilişkide önemli aracı değişkenler olduğunu göstermektedir. Psikolojik hazırlığın daha güçlü aracı rol göstermesi, hemşirelere yönelik afet eğitimlerinde bilgi aktarımının yanı sıra risk değerlendirme, stres yönetimi, belirsizlik altında karar verme, ekip koordinasyonu ve psikolojik ilk yardım becerilerine yer verilmesi gerektiğini ortaya koymaktadır.This study aimed to examine the mediating roles of disaster risk perception and psychological preparedness for disaster threat in the relationship between disaster literacy and disaster preparedness among nurses. This study was conducted using a cross-sectional and correlational design. The sample consisted of 234 nurses. Data were collected using a sociodemographic and professional information form, the Disaster Literacy Scale, the Disaster Risk Perception Scale, the Psychological Preparedness for Disaster Threat Scale, and the Disaster Preparedness Scale. Descriptive statistics, correlation analysis, hierarchical regression analysis, and mediation analyses were performed; parallel and serial mediation models were tested using Hayes’ PROCESS macro. The mean disaster literacy index score of the nurses was 33.97±8.04, indicating a limited level of disaster literacy. The mean total scores were 83.44±11.87 for disaster risk perception, 66.59±11.77 for psychological preparedness for disaster threat, and 34.53±7.00 for disaster preparedness. Disaster literacy was positively and significantly associated with disaster risk perception (r=0.384; p<0.001), psychological preparedness (r=0.638; p<0.001), and disaster preparedness (r=0.431; p<0.001). In the hierarchical regression analysis, the inclusion of disaster risk perception and psychological preparedness increased the explained variance to 34.8%. In the final model, disaster risk perception (β=0.221; p=0.002) and psychological preparedness (β=0.342; p<0.001) significantly predicted disaster preparedness. The parallel multiple mediation analysis showed a significant total indirect effect (B=0.268; 95% CI [0.179, 0.372]). The indirect effect through psychological preparedness (B=0.188; 95% CI [0.111, 0.283]) was stronger than the indirect effect through disaster risk perception (B=0.080; 95% CI [0.029, 0.136]). The serial mediation analysis also showed a significant indirect association between disaster literacy and disaster preparedness through disaster risk perception followed by psychological preparedness (B = 0.016; 95% CI [0.002, 0.033]). The findings indicate that disaster preparedness among nurses cannot be explained solely by disaster literacy. Disaster risk perception and, particularly, psychological preparedness for disaster threat are important mediating variables in this relationship. The stronger mediating role of psychological preparedness suggests that disaster education programs for nurses should go beyond knowledge transfer and include components such as risk assessment, stress management, decision-making under uncertainty, team coordination, and psychological first aid.