İstanbul marmara kıyılarındaki dolgu alanlarının antropo jeomorfolojik özellikleri ve deprem riski açısından değerlendirilmesi

Abstract

Kıyı alanları, yoğun kentleşme baskısı altında antropojenik etkilerin en belirgin biçimde gözlemlendiği mekânsal sistemler arasında yer almaktadır. İstanbul’da Marmara Denizi kıyıları boyunca gerçekleştirilen kıyı dolgu uygulamaları hem jeomorfolojik dönüşümler hem de olası deprem riskleri açısından önemli araştırma alanları oluşturmaktadır. Bu çalışmada, söz konusu dolgu alanlarının Kuzey Anadolu Fayı (KAF) ile ilişkisi antropo jeomorfolojik bir yaklaşım çerçevesinde değerlendirilmiş ve deprem riski bakımından mevcut durumlarının ortaya konulması amaçlanmıştır. Çalışma kapsamında Ataköy, Zeytinburnu, Yenikapı, Maltepe ve Tuzla dolgu alanları incelenmiş; 1990 ve 2025 yıllarına ait uydu görüntüleri ile Coğrafi Bilgi Sistemleri (CBS) tabanlı mekânsal analizler kullanılarak bu alanların zamansal ve mekânsal gelişimi haritalandırılmıştır. Antropojenik etkinin belirlenmesinde PAJI (Potential Anthropogenic Geomorphology Index) yöntemi uygulanırken, deprem risk analizinde jeolojik yapı, zemin özellikleri, fay hatlarına uzaklık ve tarihsel deprem verilerini içeren kriterler doğrultusunda Analitik Hiyerarşi Süreci (AHP) kullanılmıştır. PAJI analizi sonuçları, incelenen dolgu alanlarının genel olarak orta düzey antropojenik tehdit kategorisinde yer aldığını göstermektedir. Buna karşın, AHP tabanlı deprem risk haritası, Marmara kıyı şeridindeki dolgu alanlarının büyük bölümünün yüksek risk zonlarında konumlandığını ortaya koymuştur. Bulgular, bu alanların aktif fay zonlarına kritik mesafelerde bulunması ve mühendislik açısından hassas jeolojik birimler üzerinde gelişmesi nedeniyle yüksek düzeyde sismik kırılganlık sergilediğini göstermektedir. Sonuç olarak, İstanbul’un kıyı dolgu alanlarında risk odaklı planlama anlayışının benimsenmesi ve sürdürülebilir kıyı yönetimi stratejilerinin geliştirilmesi gerek bilimsel gerekse toplumsal açıdan önemli bir gereklilik olarak öne çıkmaktadır.

Coastal areas are among the spatial systems where anthropogenic impacts are most prominently observed under intense urbanization pressure. Coastal reclamation practices carried out along the Marmara Sea coast of Istanbul constitute significant research areas in terms of both geomorphological transformations and potential earthquake risks. This study evaluates the relationship between these reclamation areas and the North Anatolian Fault (NAF) within the framework of an anthropo-geomorphological approach and aims to reveal their current status in terms of earthquake risk. Within the scope of the study, the coastal reclamation areas of Ataköy, Zeytinburnu, Yenikapı, Maltepe, and Tuzla were examined. Their temporal and spatial development was mapped using satellite imagery from 1990 and 2025 in combination with Geographic Information Systems (GIS)-based spatial analyses. The Potential Anthropogenic Geomorphology Index (PAJI) was applied to determine anthropogenic impacts, while the Analytic Hierarchy Process (AHP), incorporating criteria such as geological structure, ground conditions, distance to fault lines, and historical earthquake data, was employed for earthquake risk assessment. The PAJI results indicate that the investigated reclamation areas generally fall within the moderate anthropogenic threat category. In contrast, the AHP-based earthquake risk map revealed that a large proportion of these reclamation areas along the Marmara coastal zone are located within high-risk zones. The findings demonstrate that these areas exhibit a high degree of seismic vulnerability due to their critical proximity to active fault zones and their development on geologically sensitive units from an engineering perspective. Consequently, the adoption of a risk-oriented planning approach and the development of sustainable coastal management strategies for Istanbul’s coastal reclamation areas emerge as significant necessities from both scientific and societal perspectives.