Türkiye'de mali demokrasi kavramı ve gelişimi: 2010-2024 dönemi

Abstract

Bu çalışma, kamu maliyesi literatüründe bütçe hakkının kullanımını sınırlayan en temel unsurlardan biri olan “zorunlu (katı) harcamalar” kavramını mali demokrasi perspektifinden incelemektedir. Çalışmanın temel amacı, Türkiye’de 2010-2024 yılları arasındaki merkezi yönetim bütçelerini analiz ederek, bütçe harcamalarındaki yapısal katılığın demokratik karar alma süreçleri üzerindeki etkilerini ortaya koymaktır. Analiz sonucunda, Türkiye’de personel giderleri, sosyal güvenlik transferleri, faiz ödemeleri ve yasal paylardan oluşan katı harcamaların bütçe içerisindeki payının %85 seviyelerine ulaştığı saptanmıştır. Özellikle 2018 sonrası dönemde Kamu-Özel İşbirliği (KÖİ) projeleri ve EYT gibi düzenlemelerle “yeni nesil katılıkların” bütçeye eklemlendiği görülmektedir. Bu durum, yasama organının kamu kaynakları üzerindeki tasarruf yetkisini (bütçe hakkını) teknik bir onay mekanizmasına indirgemekte ve mali demokrasinin niteliğini zayıflatmaktadır. Çalışma, mali demokrasinin yeniden tesisi için bütçede “mali alan” (fiscal space) yaratılmasının ve yapısal reformların zorunluluğunu vurgulayarak son bulmaktadır.

This study examines the concept of mandatory (rigid) expenditures, which constitutes one of the most fundamental constraints on the exercise of the budgetary power in the public finance literature, from the perspective of fiscal democracy. The primary aim of the study is to analyze Turkey’s central government budgets for the period 2010–2024 and to reveal the effects of structural rigidity in budgetary expenditures on democratic decision-making processes. The analysis indicates that rigid expenditures—comprising personnel expenditures, social security transfers, interest payments, and statutory revenue shares—have reached levels of up to 85 percent of the total budget in Türkiye. In particular, the post-2018 period has witnessed the incorporation of “new-generation rigidities” into the budget through arrangements such as Public–Private Partnership (PPP) projects and the Early Retirement (EYT) regulation. This development effectively reduces the legislature’s discretionary authority over public resources (the power of the purse) to a technical approval mechanism, thereby weakening the quality of fiscal democracy. The study concludes by emphasizing the necessity of creating “fiscal space” within the budget and implementing structural reforms in order to reestablish fiscal democracy.