Mustafa Haşim Paşa'nın Hüdavendigar Vilayeti Adliye Müfettişliği (1886)

Abstract

II. Abdülhamid’in son Maarif Nazırı Mustafa Haşim Paşa’nın (1852-1920),1886 yılında Hüdavendigâr vilayetinde adliye müfettişi olarak bulunduğu beş buçuk aylık bir dönemi konu alan bu araştırma, doğrudan Paşa’nın kaleme aldığı ve adını “seyahatname” olarak koyduğu kısa bir günlüğe dayanmaktadır. Maarif nazırı olmadan yaklaşık yirmi yıl önce yazdığı bu defter, kendi talebiyle Hüdavendigâr vilayeti adliye müfettişliğine atandığı Ocak 1886 tarihinden başlamakta ve memuriyetin ilga edildiği Mayıs 1886 tarihine kadar geçen süreyi kapsamaktadır. Mustafa Haşim Paşa, Hüdavendigâr vilayetine gelip görevine başladıktan kısa bir süre Çanakkale’ye gitmek üzere İstanbul’a döndü ancak hava muhalefeti nedeniyle bu seyahatini ertelemek durumunda kaldı. Bu sırada Adliye Nazırı Abdurrahman Paşa ile görüşen Haşim Paşa, Ankara vilayetinden gelen şikâyetlerden dolayı orayı teftiş etmekle görevlendirildiğini öğrendi. Hazırlıklarını tamamlayan Haşim Paşa önce Hüdavendigâr vilayetine geldi ve oradan yolu üzerinde bulunan şehir ve kasabaları teftiş ederek Ankara’ya vardı. Buradaki işini tamamlayıp Bursa’ya döndükten kısa bir süre sonra da memuriyet görevi olan adliye müfettişliğinin ilga edildiğini öğrenip aynı gün İstanbul’a gitti. Adliye müfettişi olduğu bu dönemi bütünüyle kapsayan seyahat defterinde Haşim Paşa, gördüğü ve gezdiği yerleri kaydederken aynı zamanda görüştüğü kişiler hakkında bilgi vermekte ve ziyaret ettiği şehirlerle ilgili kısa da olsa gözlemlerini aktarmaktadır. Bu araştırmada, Mustafa Haşim Paşa’nın günlüğünde anlattıkları arşiv belgeleri ve devrin gazeteleri ışığında incelenecek böylece Paşa’nın adeta kişisel bir anlatısı olan metni resmî belgelerle karşılaştırılacak ve yazmadığı detaylar da ortaya konulmuş olacaktır.

This study examines the five-and-a-half-month period in 1886 during which Mustafa Haşim Pasha (1852–1920), the last Minister of Education under Sultan Abdulhamid II, served as a judicial inspector in the province of Hü davendigâr. In addition to analyzing the official responsibilities of the judicial inspectorate, the research also explores aspects of the inspector’s daily life. A notebook authored by Mustafa Haşim Bey during his tenure pro vides valuable insight into his daily routines. After arriving in Hüdavendigâr and commencing his duties, Mustafa Haşim Bey soon returned to Istanbul in preparation for a journey to Çanakkale. However, adverse weather con ditions forced him to postpone this trip. During this time, upon meeting with the Department of Justice, Abdur rahman Pasha, he learned that he had been reassigned to inspect the province of Ankara in response to compla ints originating from there. Once his preparations were complete, Haşim Bey first returned to Hüdavendigâr and then proceeded to inspect the cities and towns along his route before arriving in Ankara. After completing his duties in Ankara and returning to Bursa, he learned shortly thereafter that the judicial inspectorate had been abolished and departed for Istanbul the same day. This study will investigate the definition and evolution of the judicial inspectorate, as well as Mustafa Haşim Pasha’s tenure, in light of archival documents and contemporary newspapers.