KUR’ÂN MEALLERİNDE TEŞBİH SANATININ TERCÜME SORUNU: KARŞILAŞTIRMALI BİR İNCELEME

Abstract

Kur’ân-ı Kerîm’de anlamı pekiştirmek ve muhatap üzerinde etkili bir anlatım oluşturmak amacıyla sıklıkla başvurulan teşbih sanatının Türkiye’de yaygın olarak okunan Türkçe meallerdeki tercümesi, lafzî düzlemde bariz farklılıklar barındıran bir problem oluşturmaktadır. Araştırmanın temel amacı, Câhiliye döneminden İslâm’ın ilk yıllarına ve günümüze kadar edebî bir anlatım unsuru olarak kullanılan teşbihin Kur’ân meallerinde ne ölçüde korunabildiğini ve doğru bir biçimde aktarılıp aktarılmadığını ortaya koymaktır. Bu doğrultuda çalışmada, Diyanet İşleri Başkanlığı’nın resmî mealleri arasında yer alan Hayrettin Karaman, Mustafa Çağrıcı, İbrahim Kâfi Dönmez ve Sadrettin Gümüş tarafından hazırlanan Kur’ân Yolu Meâli ile Yaşar Nuri Öztürk’ün Kur’an-ı Kerim Meali karşılaştırmalı olarak ele alınacaktır. Bu bağlamda öncelikle teşbih sanatının tanımı, önemi, unsurları, türleri ve kullanım amaçları üzerinde durulacak, ardından Kur’ân-ı Kerîm’deki teşbihlerin işlevi ve bağlamsal anlamı değerlendirilecektir. İnceleme kapsamında belirlenen ayetler, meallerdeki karşılıklarıyla birlikte verilip; her bir ayette teşbihin unsurları ve ait olduğu teşbih türü tespit edilerek çeviriler eleştirel bir bakış açısıyla analiz edilecektir. Çalışmanın temel hipotezi, bazı çevirilerde teşbih unsurlarının eksik aktarıldığı, anlamın daraltıldığı ya da bağlam dışı yorumlara yer verildiğidir. Yapılan ön inceleme sonucunda, kimi ayetlerde bir mealin diğerine kıyasla daha isabetli bir çeviri sunduğu, bazı örneklerde ise her iki mealin de teşbih sanatını yeterince yansıtamadığı tespit edilmiştir. Bu durumun ayetlerin doğru anlaşılmasını güçleştirdiği ortaya konulmuştur. Çalışmanın hedefi çeviri farklılıkları üzerinden, teşbih sanatını gözeten daha tutarlı ve anlam merkezli bir meal yaklaşımının nasıl olması gerektiği hususunda ilmî bir perspektif sunmaktır.The translation of the art of simile, which is frequently employed in the Qur’an to reinforce meaning and to construct an effective discourse for its audience, poses significant challenges in Turkish Qur’an translations that are widely read in Turkey, particularly due to noticeable divergences at the literal level. The primary aim of this study is to determine to what extent similes—used as a literary and rhetorical device from the Jāhiliyyah period through the early Islamic era and continuing to the present—have been preserved in Qur’an translations and whether they have been conveyed accurately. In this context, the study undertakes a comparative analysis of The Qur’an Yolu Meâli (The Way of the Qur’an Translation), prepared by Hayrettin Karaman, Mustafa Çağrıcı, İbrahim Kâfi Dönmez, and Sadrettin Gümüş as one of the official translations published by the Presidency of Religious Affairs, and Yaşar Nuri Öztürk’s Kur’an-ı Kerim Meali (The Translation of the Holy Qur’an). In this framework, the study will first address the definition, significance, constituent elements, classifications, and functions of the art of simile, followed by an examination of the role and contextual meanings of similes in the Holy Qur’an. Subsequently, the verses identified within the scope of the research will be presented together with their translations; the constituent elements and the specific type of simile employed in each verse will be determined, and the translations will be subjected to critical analysis. The fundamental hypothesis of this study is that in some translations, elements of simile are inadequately conveyed, meaning is narrowed, or interpretations that are out of context are included. The preliminary review revealed that in some verses, one translation offers a more accurate rendering than another, while in some examples, neither translation adequately reflects the art of simile. It has been demonstrated that this situation hinders the correct understanding of the verses. The aim of this study is to offer an academic perspective on how a more consistent and meaning-centred approach to translation should be, taking into account stylistic differences and paying attention to the art of metaphor.