"EL ARKASI YERDE" DEYİMİ VE BU DEYİMİN DİVAN

Abstract

Türk dilinin önemli zenginliklerinden olan deyimlerden bazıları zamanla kullanımdan düşmüştür. Türkçenin deyimlerini içeren eserlerin çoğunun günümüz ya da yakın döneme ait deyimleri barındırmaları daha önceki dönemlerde kullanılmış ancak günümüzde kullanılmayan deyimlere genellikle yer vermemeleri geçmişe ait metinlerin anlamlandırılmasında kimi sıkıntılara yol açmaktadır. Bu bakımdan geçmiş dönemlere ait metinlerin arasına sıkışmış deyimlerin titizlikle tespit edilip anlamlandırılması şarttır. \"El arkası yerde\" deyimi de bunlardandır. Tespit edilebildiği kadarıyla 15. yüzyıldan itibaren divan şiirinin kullanım sahasına giren \"el arkası yerde, el arkası yerde de-, el arkasını yere / yerde ko(y)-, el arkası yerde et- / eyle-, el arkasını yere bas-\", gibi şekilleri olan bu deyim, günümüzde artık kullanılmamaktadır. Divan şairleri bu deyimi şairlik kudreti, güzellik, endam, yiğitlik, cömertlik gibi unsurlarla ilgili çeşitli karşılaştırmalar yapmak; zayıf olan tarafın güçlü olanın üstünlüğünü kabul ettiğini dile getirmek için şiirlerinde ele almışlardır. Pek çok divan şairi bahsi geçen deyimi hüsn-i talîl sanatı ekseninde şiirlerinde zikretmişlerdir. Hazırlanan bu çalışmada yüzün üzerindeki manzum eser incelenmiş, otuz yedi farklı şairden altmış yedi örnek tespit edilmiş tespit edilen örneklerden yola çıkılarak \"el arkası yerde\" deyiminin anlam çerçevesi çizilmeye ve deyimin çıkış noktası ortaya konulmaya çalışılmıştır. Ayrıca bu çalışmayla divan şairlerinin bu deyimi kullanım şekli ve deyimin divan şiirindeki kullanım yerinin tespit edilmesi amaçlanmıştır.