II. Abdülhamid Dönemi Maarif Nazırlarından Mustafa Haşim Paşa (1852-1918)

Abstract

II. Abdülhamid döneminin ikinci en uzun süreli ve son Maarif Nazırı olan Mustafa Haşim Paşa 24 Ekim 1852’de İstanbul’da dünyaya gelmiştir. Köklü bir aile bağına sahip olan Mustafa Haşim Paşa’nın ailesi Sadrazam Koca Yusuf Paşa’ya kadar uzanmaktadır. Öyle ki Mustafa Haşim Paşa, Koca Yusuf Paşa’nın oğlu olan Mahmud Bey’in torunudur. Babası ise “Molla Bey” olarak bilinen ve II. Abdülhamid dönemi Şeyhülislamlarından olan Ahmed Muhtar Beyefendi olmakla birlikte annesi Hatice Hanım’dır. Tek çocuk olmayan Mustafa Haşim Paşa’nın Arif Bey adında bir tane kardeşi bulunmaktadır. Eğitimine Şehzade, Mercan ve Bayezıd Camii gibi medreselerle başlamış ve sonrasında ibtida-i hariç ve hareket-i harice geçmiştir. Bu süre zarfında Arapça icazet almış ve şahsi gayretleriyle Farsça dahi öğrenmiştir. On yedi yaşında memuriyet hayatına başlayan Mustafa Haşim Paşa ilk başlarda ilmiye kökenli bir aileden gelmesi ve ilmiye kökenli bir eğitim alması üzerine ilk görevleri ilmiye sınıfı içerisinde olmuştur. Yalnızca ilmiye sınıfında görev almayan Mustafa Haşim Paşa ardından Adliye Nezareti bünyesinde memuriyetlerde bulunarak hukuki kimliğini geliştirmiştir. Bunun yanında sadece İstanbul’da görev almayarak iki defa taşrada görev almıştır. Bu doğrultuda ilk olarak Hüdavendigar Vilayeti Adliye Müfettişliği görevinde bulunan Mustafa Haşim Paşa daha sonrasında idari kimliğini de öne çıkarttığı Trablusgarb Valiliği vazifesine tayin edilmiştir. Bu görevinde bulunduğu esnada esasında Trablusgarb’taki siyasi ve diplomatik mücadelelere şahit olan Mustafa Haşim Paşa yaklaşık bir senelik görevinin ardından İstanbul’a dönmüştür. İstanbul’a döndükten bir süre sonra adını duyurduğu Maarif Nazırlığı’na tayin edilmiş ve II. Abdülhamid döneminin son, II. Meşrutiyet devrinin ilk Maarif Nazırı olarak adını tarihe yazdırmıştır. Burada da pek çok çalışma gerçekleştiren Mustafa Haşim Paşa, 1908’de Maarif Nazırlığı görevinden ayrılmış ve sürgüne gönderilmiştir. Sürgüne gönderildikten bir süre sonra genel affın ilan edilmesi üzerine İstanbul’a dönmüştür. Paşa’nın bu yoğun görev süreleri içerisinde kaleme aldığı Mustalahat, Tezkîr-i İnkılap, Nuhbetü’l-Mülûk ve İzâhü’l-Kavâid olmak üzere dört farklı eseri mevcuttur.

Mustafa Haşim Pasha, the second longest serving and the last Minister of Education during the reign of Abdülhamid II, was born in Istanbul on 24 October 1852. He came from a distinguished family whose lineage can be traced back to Grand Vizier Koca Yusuf Pasha. Indeed, Mustafa Haşim Pasha was the grandson of Mahmud Bey, the son of Koca Yusuf Pasha. His father was Ahmed Muhtar Efendi, widely known as "Molla Bey" and one of the Şeyhülislams (Shaykh al Islams) of the Abdülhamid II period, while his mother was Hatice Hanım. Mustafa Haşim Pasha was not an only child; he had one brother named Arif Bey. He began his education in the madrasas attached to the Şehzade, Mercan, and Bayezid Mosques and subsequently continued his studies at the ibtida-i hariç and hareket-i hariç levels. During this period, he obtained an ijazah in Arabic and, through his own efforts, also acquired a command of Persian. Mustafa Haşim Pasha entered government service at the age of seventeen. Owing to his scholarly family background and his education within the ilmiye tradition, his early appointments were within the learned religious establishment. However, his career was not confined to the ilmiye. He subsequently served in various positions within the Ministry of Justice, where he further developed his legal and administrative experience. In addition to his appointments in Istanbul, he served twice in the provinces. He was first appointed Inspector of Justice for the Hüdavendigâr Province and was later assigned as Governor of Tripoli, a position in which his administrative abilities became particularly evident. During his governorship, he witnessed international diplomatic and political rivalry in the vilayet and returned to Istanbul after serving for approximately one year. Shortly after his return to Istanbul, Mustafa Haşim Pasha was appointed Minister of Education, the office through which he gained lasting recognition. He thus became both the last Minister of Education of the Abdülhamid II era and the first Minister of Education of the Second Constitutional Period. During his tenure, he carried out numerous educational initiatives. Following his resignation from office in 1908, he was sent into exile but returned to Istanbul after the proclamation of a general amnesty. Despite his demanding administrative career, he authored four works entitled Mustalahat, Tezkîr-i İnkılap, Nuhbetü'l-Mülûk, and İzâhü'l Kavâid.