Kazan Tatar Türkçesiyle yazılmış "altı yıllık ibtidâî mekteb programması" adlı eser üzerine bir inceleme

Abstract

Tatar toplumunda eğitim, modernleşme ve dinî düşüncenin yeniden şekillenmeye başladığı 19. yüzyılda Rus baskısının azalması neticesinde, bilim, sanat, edebiyat ve sosyal yaşam gibi alanlarda kısmi bir rahatlama görülür. Tatarlar, 19. yüzyılın sonlarında Çarlık Rusya egemenliğindeki Müslüman Türk toplumlar arasında ortaya çıkan aydınlanma, eğitim ve modernleşme hareketi olarak tanımlanabilecek Ceditçilik akımının gelişimine dek, Arap yazısına dayalı eski yazıyı kullanmışlardır. Bu alfabe ile bilimsel, dinî ve edebî alanda pek çok eser kaleme alınmıştır. Bu çalışmanın konusunu oluşturan "Altı Yıllık İbtidâî Mekteb Programması" başlıklı eser de Latin alfabesine geçişten önceki dönemde, ilköğretim düzeyinde eğitim programını belirlemek amacıyla Arap harfleri ile kaleme alınmış bir kaynak kitaptır. Bu tez çalışmasının amacı; "Altı Yıllık İbtidâî Mekteb Programması" adlı eseri incelemek ve bu eserden hareketle dönemin Kazan bölgesinde uygulanan eğitim-öğretim programını değerlendirmektir. Çalışma, beş ana bölümden oluşmaktadır. "Giriş" başlığını taşıyan birinci bölümde, "Altı Yıllık İbtidâî Mekteb Programması" adlı eserin içeriği, yazarı ve metodolojisi hakkında geniş bilgi verilmiştir. İkinci bölümde, "Metin" başlığı altında transliterasyon yöntemi kullanılarak eserin Latin-Türk alfabesine aktarımı yapılmış, "Çeviri" başlığını taşıyan üçüncü bölüm kapsamında eserin Türkiye Türkçesine çevirisi yapılmıştır. Dördüncü bölümde, eserin genel dizini ve eserde kullanılan terimlerin dizinine yer verilmiş ve bu terimlerin bugünkü karşılıkları aktarılmıştır. Beşinci ve son bölümde ise okuma sırasında karşılaştırma imkânı sunmak amacıyla eserin tıpkıbasımına yer verilmiştir. Bu sayede adı geçen eserden hareketle, ilgili dönemde Tatarların ilköğretim okullarında kullandığı eğitim sistemi tespit edilmeye çalışılmıştır.

In Tatar society, the nineteenth century witnessed a period in which education, modernization, and religious thought began to undergo significant transformation. As a result of the relative decline in Russian oppression, a partial relaxation was observed in such fields as science, art, literature, and social life. Until the emergence and development of the Jadidist movement—an intellectual, educational, and modernization movement that arose among the Muslim Turkic communities under Tsarist Russian rule in the late nineteenth century—the Tatars employed the traditional script based on the Arabic alphabet. Numerous scholarly, religious, and literary works were produced using this writing system. The work entitled Altı Yıllık İbtidâi Mekteb Programması (Six-Year Primary School Curriculum), which constitutes the subject of the present study, is a sourcebook written in Arabic script prior to the adoption of the Latin alphabet, with the aim of determining the curriculum for primary-level education. The purpose of this thesis is to examine Altı Yıllık İbtidâi Mekteb Programması and, on the basis of this work, to evaluate the educational curriculum implemented in the Kazan region during the period in question. The study consists of five main chapters. The first chapter, entitled “Introduction,” provides comprehensive information regarding the content, authorship, and methodology of Altı Yıllık İbtidâi Mekteb Programması. In the second chapter, under the heading “Text,” the work is transcribed into the Latin-based Turkish alphabet through the use of transliteration. The third chapter, entitled “Translation,” presents the rendering of the text into Turkey Turkish. The fourth chapter includes both a general index of the work and an index of the terms employed therein, together with their contemporary equivalents. The fifth and final chapter contains a facsimile of the original text, enabling readers to compare the original and transcribed versions during the reading process. Through the examination of this work, the study seeks to identify and evaluate the educational system employed in Tatar primary schools during the relevant historical period.