Günümüz Siirt âlimlerinden Şeyh Muhammed Nuri Özcan’ın Arapça şiir divanının biçim ve içerik açısından incelenmesi

Abstract

Bu çalışma, Şeyh Muhammed Nuri’nin şiirlerinde yer alan edebî sanatları, tasavvufî unsurları ve dil özelliklerini inceleyerek şairin edebî şahsiyetini ortaya koymayı amaçlamaktadır. Araştırmada Arapça, Kürtçe Türkçe ve Farsça şiirlerden oluşan divanı, Keşkül adlı eseri ve müstakil manzumeleri değerlendirilmiştir. Çalışmanın kapsamını Siirt ve çevresindeki medrese geleneği, şairin yetiştiği ilmî çevre, tasavvufî kültür ve aile etkisi oluşturmaktadır. Coğrafî sınırlar büyük oranda Siirt, Pervari ve Van bölgeleri ile sınırlanmış; zaman bakımından ise 1934 yılından günümüze kadar olan dönem esas alınmıştır. Tezin birinci bölümünde Siirt özelinde ilmî hayat, medrese geleneği ve klasik sıra kitapları ele alınmış; yöredeki eğitim sistemi, müderrislik yapısı ve medrese kültürü, Tasavvufi düşünce ve Nakşibendi tarikatı kısa bir şekilde tanıtılmıştır. İkinci bölümde Şeyh Muhammed Nuri’nin hayatı, aile ortamı, tasavvufî kimliği, etkilendiği şahsiyetler ve şiir yazımını şekillendiren unsurlar, şiirlerin tematik ve nazım yönleriyle değerlendirilmiştir. Üçüncü bölümde ise şairin şiirlerinde yer alan meânî, beyân ve bedî’ ilimleri çerçevesindeki söz sanatları örneklerle incelenmiş; icaz, itnab, kinaye, mecâz-ı aklî, mecâz-ı mürsel, teşbih, tıbak vb. sanatların şiirlerdeki kullanım biçimleri ayrıntılı olarak ortaya konmuştur. Araştırmanın sonucunda, Şeyh Muhammed Nuri’nin şiirlerinin klasik belagat geleneğini güçlü bir şekilde yansıttığı, tasavvufî derinliğe sahip olduğu ve çok dilli edebî birikimi sayesinde geniş bir ifade zenginliği oluşturduğu tespit edilmiştir. Şiirlerinde hem medrese kültürünün hem Nakşibendî geleneğinin hem de aileden gelen şairlik mirasının belirleyici bir etkisi bulunduğu görülmüştür. Anahtar Kelimeler: Belâgat, İlim, Medrese, Şeyh Muhammed Nuri, Tasavvuf.

This study aims to reveal the literary identity of Sheikh Muhammed Nuri by examining the literary devices, Sufi elements, and linguistic features found in his poetry. The research evaluates his divan, which consists of poems in Arabic, Kurdish, and Persian, as well as his work titled Keshkûl and his independent poetic compositions. The scope of the study includes the madrasa tradition in Siirt and its surroundings, the scholarly environment in which the poet was raised, the Sufi culture, and the influence of his family. The geographical boundaries are largely limited to the regions of Siirt, Pervari, and Van, while the period covered extends from 1934 to the present day. In the first chapter of the thesis, the scholarly life in Siirt, the madrasa tradition, and classical curriculum books are discussed; the local educational system, the structure of the professorship (mudarrislik), the madrasa culture, Sufi thought, and the Naqshbandi order are introduced in detail. The second chapter evaluates the life of Sheikh Muhammed Nuri, his family environment, his Sufi identity, the figures who influenced him, and the elements shaping his poetic composition, focusing on the thematic and prosodic aspects of his poetry. The third chapter examines, with illustrative examples, the rhetorical arts found in the poet’s works within the framework of the sciences of ma‘ānī, bayān, and badī‘. The usage of rhetorical devices such as brevity (ījāz), expansion (iṭnāb), allusion (kināyah), logical metaphor (majāz al-‘aqlī), metonymy (majāz al-mursal), simile (tashbīh), antithesis (ṭibāq), and others is analyzed in detail. As a result of the research, it has been determined that Sheikh Muhammed Nuri’s poetry strongly reflects the classical rhetorical tradition, possesses profound Sufi depth, and thanks to his multilingual literary background exhibits a rich expressive capacity. It has been observed that his poetry is significantly shaped by the madrasa culture, the Naqshbandi tradition, and a familial legacy of poetry. Keywords: Eloquence, Knowledge, Madrasa, Sheikh Muhammad Nuri, Sufism.