1916 Basmacı İsyanı ve Türkmenistan’daki Etkileri

Abstract

Ruslar için günümüzdeki Türkmenistan bölgesi, ekonomik, jeopolitik ve siyasi sebeplerle dünya politikasında önemli bir konuma sahiptir. Rusların bu stratejik bölgeye olan ilgisi 19. asrın başlarından itibaren özellikle Trans-Hazar bölgesinde artış göstermiştir. 20. asrın başında bölge tarihinde iz bırakan olaylardan biri de 1916 Basmacı İsyanı olmuştur. Birinci Dünya Savaşı’nın devam etmesi zaten az olan imkânları daha da kısıtlı hale getirerek isyanlara zemin hazırlamıştır. Mücadelenin temel amacı Türkmen topraklarından Rusları çıkararak bağımsız bir devlet kurmak olmuştur. Bunun yanı sıra, köylülerin toprak meseleleri, yüksek vergiler, sanayi devrimi ile ortaya çıkan işçi problemleri ve gazetelerde çıkan Türkistan ile ilgili haberler isyanın nedenleri arasında yer almıştır. “Türkistanskiye Vedomosti” gazetesinde, Türkistanlıları cephe hizmetlerinde çalıştırmak üzere askere almak için seferberlik ilan edileceği haberi yayınlanmıştır. Bu durum bölgede geniş çaplı bir tepkiye yol açmıştır. 1916 Basmacı İsyanı hem isyancılar hem de Ruslar açısından ağır sonuçlara sebep olmuştur. Çatışmalar sırasında birçok insan ölmüş, köyler yok edilmiş, hayvan sürüleri telef olmuş ve yaşam standartları kötüleşmiştir. İsyanın bastırılması, Çarlık rejiminin gücünü pekiştirmek yerine, rejimin zayıflamasında etkili olmuş ve ilerleyen yıllarda Rusya’da Müslüman bağımsızlık hareketlerinin simgesi hâline gelmiştir. Bu çalışmada, 1916 Basmacı İsyanı’nın Türkmenistan’daki sosyal, ekonomik ve siyasi etkileri dönemin gazeteleri ile ilgili Rusça literatür ve arşiv belgeleri kullanılarak ortaya konulmaya çalışılmıştır.

For Russians, the region of present-day Turkmenistan holds a significant position in world politics for economic, geopolitical, and political reasons. Russian interest in this strategic region has increased since the early 19th century, particularly in the Trans-Caspian region. One of the events that left a mark on the region’s history at the beginning of the 20th century was the Basmachi Rebellion of 1916. The continuation of World War I further constrained the already limited resources, paving the way for the rebellions. The main goal of the struggle was to establish an independent state by expelling the Russians from Turkmen lands. Furthermore, peasant land disputes, high taxes, labor problems arising from the industrial revolution, and newspaper reports about Turkestan were among the reasons for the rebellion. The newspaper “Türkistanskiye Vedomosti” published a news report announcing a mobilization to conscript Turkestanis for front-line service. This sparked widespread backlash in the region. The 1916 Basmachi Revolt had grave consequences for both the rebels and the Russians. During the fighting, many people died, villages were destroyed, livestock herds perished, and living standards deteriorated. Rather than consolidating the Tsarist regime’s power, the suppression of the rebellion weakened it and became a symbol of Muslim independence movements in Russia in the years to come. This study attempts to reveal the social, economic, and political impact of the 1916 Basmachi Revolt in Turkmenistan using Russian-language literature and archival documents from the period.