Alevî-Bektâşî klasiklerinde Kur'ânî temalar

Abstract

Bu araştırma, Türk-İslâm kültür ve medeniyetinin köklü ve özgün yapılarından biri olan Alevî-Bektâşî geleneğinin yazılı literatürü içinde yer alan bazı klasik eserlerin, içerdikleri Kur’ânî temaları ve kaynaklık ettikleri öğretilerin Kur’ân-ı Kerîm ile olan paralelliklerini tespit ederek akademik bir perspektifle ortaya koymayı amaçlamaktadır. Araştırmanın temel materyalini, Türkiye Diyanet Vakfı tarafından yayımlanan ve 13. yüzyıldan 19. yüzyıla kadar uzanan geniş bir tarihsel süreci kapsayan 14 ciltlik Alevî-Bektâşî Klasikleri Külliyatı oluşturmaktadır. Tez çalışması, giriş bölümünün ardından iki ana gövde üzerine inşa edilmiştir. Birinci bölümde, külliyat içerisinde yer alan 14 eser hakkında kısaca bilgi verilmiştir. İkinci bölümde ise bu eserlerde yer alan veriler; İtikat, İbadet ve Ahlâk ana başlıkları altında tematik bir tasnife tâbi tutulmuştur. İtikat başlığı altında; iman bahsinin Alevî-Bektâşî geleneğinde nasıl ele alındığı ve neleri kapsadığı Kur’ân ayetleri ile karşılaştırmalı olarak incelenmiştir. İbadet başlığı altında; Kur’ân’da gerekliliği bildirilen temel ibadetler merkeze alınarak geleneğin kulluk ve ibadet kavramlarına bakış açısı analiz edilmiştir. Ahlâk başlığı altında ise geleneğin idealize ettiği insan ve toplum modelinin Kur’ânî referansları tespit edilmeye çalışılmıştır. Sonuç olarak, incelenen klasik eserlerin sadece birer edebî miras olmadığı; bilakis her birinin doğrudan veya dolaylı olarak Kur’ân-ı Kerîm’den ilham alan birer dinî-fikrî rehber olma niteliği taşıdığı görülmüştür.

This study aims to examine selected classical works within the written literature of the Alevi-Bektashi tradition—one of the most deeply rooted and distinctive components of Turkish-Islamic culture and civilization—from an academic perspective by identifying the Qur’anic themes they contain and demonstrating the parallels between their teachings and the Qur’an. The primary source of the study is the 14-volume Alevi-Bektashi Classics Collection, published by the Turkish Religious Foundation (Türkiye Diyanet Foundation), which encompasses a broad historical period extending from the thirteenth to the nineteenth century. Following the introduction, the thesis is structured around two main chapters. The first chapter provides brief information about the fourteen works included in the collection. The second chapter presents a thematic analysis of the data found in these works under the three principal headings of Creed (ʿAqīdah), Worship (ʿIbādah), and Morality (Akhlāq). Under the heading of Creed, the study comparatively examines how faith is understood in the Alevi-Bektashi tradition and the concepts it encompasses in light of the Qur’anic verses. Under the heading of Worship, the tradition’s understanding of servitude to God and acts of worship is analyzed with reference to the fundamental acts of worship prescribed in the Qur’an. Under the heading of Morality, the Qur’anic foundations of the ideal human being and social model envisioned by the tradition are explored. In conclusion, the study demonstrates that the classical works examined are not merely literary heritage but also religious and intellectual guides that draw their inspiration, either directly or indirectly, from the Qur’an.