Mustafa Azmi Ömer Akalın'ın hayatı ve eserleri (1858-1940)

Abstract

Osmanlı Devleti’nin son ve Türkiye Cumhuriyeti’nin ilk devrinde yaşayan Mustafa Azmi Ömer Akalın hakkındaki bu biyografik çalışmada, müellifin yaşam öyküsü, ailesi, eğitim ve siyasi hayatı ile eserleri ele alınacaktır. Mustafa Azmi, 1858 yılında bugünkü Yunanistan sınırları içerisinde yer alan Narda (Arnavutluk) vilayetinde Kosova mebusu Ömer Şevki Paşa ve Afife Hanım’ın ilk çocuğu olarak dünyaya gelmiştir. Kendisinden küçük biri kız (Macide Hanım) ve üçü erkek (Besim Ömer Paşa, Agâh Ömer ve Kemal Ömer) olmak üzere dört kardeşi vardır. Kosova Priştine Mekteb-i Rüştiyesi’nde ortaokul ve Galatasaray Sultanisi’nde lise eğitimini tamamlamıştır. 1883’te Mekteb-i Mülkiye’yi bitirip Maarif Nezareti Rüştiye Mektepleri İdaresi kâtipliğinde görev almaya başlamıştır. Ayrıca eğitim alanında başta Galatasaray Sultanisi olmak üzere çok önemli kademelerde görev yapmıştır. Ancak “Sultan II. Abdülhamid’e suikast yapmak için dinamitli zarf hazırladığı” şeklinde bir şikâyeti üzerine evine baskın düzenlenmiş ve tutuklanmış, suçsuz olduğu anlaşılınca 1897 yılında serbest bırakılmıştır. Daha sonra Konya Maarif Müdürlüğü görevine tayin edilmiştir. 15 Şubat 1900 tarihinde üçüncü rütbeden Nişan-ı Osmani ile taltif edilmiş, hizmetlerinden dolayı Ekim 1908’de Preveze milletvekili olarak Meclis-i Mebusan’a girmeye hak kazanmıştır. Bir süre sonra 1909 tarihinde Hüdavendigar (Bursa) Sancağı’na vali olarak tayin edilmişse de Hürriyet ve İtilaf Fırkası’nın iktidara gelmesiyle buradaki görevine son verilmiştir. 1914 yılında emekliye ayrılmıştır. Azmi Ömer 15 Ocak 1940 tarihinde 82 yaşındayken İstanbul’da vefat etmiştir. Ardında birkaç önemli eser bırakmıştır. Onun şimdiye çok bilinmeyen “Hanım Kitabı” kadının toplumdaki konumu hakkında değerli bilgiler verirken; kardeşi meşhur Doktor Besim Ömer Paşa ile kaleme aldığı “Su” eseri suyun özellikleri ve İstanbul sularına dair önemli bir kaynak niteliğindedir. Bu biyografi yazımında başta Osmanlı arşivinden elde edilen belgeler olmak üzere, dönemin gazeteleri, mecmuları, kaynakları ile konuya ilişkin araştırma eserlerine müracaat edilecektir. Anahtar Kelimeler: Azmi Ömer, Hüdavendigar Valisi, Galatasaray Sultanisi, Mekteb-i Mülkiye.

This biographical study focuses on Mustafa Azmi Ömer Akalın, an influential figure who lived during the final years of the Ottoman Empire and the early period of the Turkish Republic. The research examines his life story, family background, educational and political career, and literary contributions. Mustafa Azmi was born in 1858 in Narda (present-day Albania, then within the borders of Greece), the first child of Kosovo deputy Ömer Şevki Pasha and Afife Hanım. He had four younger siblings: one sister (Macide Hanım) and three brothers (Besim Ömer Pasha, Agâh Ömer, and Kemal Ömer). He completed his secondary education at the Rüşdiye School in Priština, Kosovo, and his high school studies at Galatasaray Sultani. After graduating from the Mekteb-i Mülkiye in 1883, he began working as a clerk in the Directorate of Rüşdiye Schools under the Ministry of Education. He held several prominent positions in the field of education, including significant roles at Galatasaray Sultani. However, following a complaint accusing him of preparing a dynamite-laced envelope to assassinate Sultan Abdulhamid II, his home was raided and he was arrested. After being found innocent, he was released in 1897 and later appointed as the Director of Education in Konya. On February 15, 1900, he was awarded the Order of Osmani, Third Class. Due to his services, he was elected as the deputy of Preveza to the Ottoman Parliament in October 1908. In 1909, he was appointed governor of the Hüdavendigar (Bursa) Province, but his term ended following the rise of the Freedom and Accord Party. He retired in 1914. Mustafa Azmi Ömer passed away in Istanbul on January 15, 1940, at the age of 82. He left behind several significant works. His lesser-known Hanım Kitabı provides valuable insights into the role of women in society, while Su, co-authored with his brother, the renowned doctor Besim Ömer Pasha, serves as an important source on the characteristics of water and the water systems of Istanbul. This biography draws upon Ottoman archival documents, contemporary newspapers and journals, and relevant secondary literature. Keywords: Azmi Omer, Governor of Hudavendigar, Galatasaray High School, Mekteb-i Mülkiye.