Abbâsî şairi Mütenebbî’nin divanında mübâlağa estetiği

Abstract

Bu çalışma, Arap edebiyatının önemli edebî sanatlarından biri olan mübâlağanın Mütenebbî Divanı’ndaki kullanımını, estetik, retorik ve psikolojik boyutlarıyla incelemektedir. Mübâlağa; duygu, düşünce ve niteliklerin abartılı biçimde ifade edilmesi olarak tanımlanmakta ve Arap edebiyatı tarihinde tartışmalara konu olmaktadır. Araştırmada Mütenebbî Divanı temel kaynak olarak alınmış, çalışma nitel araştırma yöntemine dayalı olarak doküman incelemesi tekniğiyle yürütülmüştür. Veriler betimleyici ve analiz edici bir yaklaşımla değerlendirilmiştir. Elde edilen bulgulara göre, mübâlağa sanatının Mütenebbî’nin şiirinde özellikle kendini ve memdûhunu yüceltme ile savaş sahnelerinin tasvirinde yoğunlaştığı; buna karşılık hiciv, doğa ve zaman tasvirlerinde daha sınırlı kullanıldığı tespit edilmiştir. Mütenebbî’nin mübâlağayı yalnızca hayal gücüne dayalı bir anlatım unsuru olarak değil, aynı zamanda rasyonel temellere dayandırarak kullandığı ve bu sayede estetik etkiyi güçlendiren çok katmanlı bir söylem oluşturduğu belirlenmiştir. Bu bağlamda mübâlağanın şairin şiirinde yalnızca süsleyici bir unsur olmayıp anlamı derinleştiren ve etkileyiciliği artıran işlevsel bir retorik araç olduğu sonucuna ulaşılmıştır. Sonuç olarak bu çalışma, mübâlağa sanatının Mütenebbî Divanı’ndaki kullanımını bütüncül bir bakışla ele alarak, söz konusu sanatın estetik, psikolojik ve retorik işlevler taşıdığını göstermektedir.This study examines the use of hyperbole (mubalağa), one of the important rhetorical devices in Arabic literature, in the Dīwān of al-Mutanabbī from aesthetic, rhetorical, and psychological perspectives. Hyperbole is defined as the exaggerated expression of emotions, thoughts, and qualities, and it has been a subject of debate throughout the history of Arabic literature. The Dīwān of al-Mutanabbī is taken as the primary source of the study, which is conducted as a qualitative research based on the document analysis method. The data are evaluated through a descriptive and analytical approach. According to the findings, the use of hyperbole in al-Mutanabbī’s poetry is particularly concentrated in the glorification of the poet himself and his patrons, as well as in the depiction of battle scenes, while it is more limited in elegy, nature, and time descriptions. It is also revealed that al-Mutanabbī employs hyperbole not merely as a figurative or imaginative device, but also on a rational basis, thereby constructing a multilayered discourse that enhances aesthetic impact. In this context, hyperbole is not only an ornamental element in his poetry but also a functional rhetorical tool that deepens meaning and increases expressive power. In conclusion, this study offers a holistic analysis of the use of hyperbole in the Dīwān of al-Mutanabbī, demonstrating that the device carries aesthetic, psychological, and rhetorical functions.