Düalist dinlerde tanrı ve kozmos inancının Katharlar'a yansımaları

Abstract

Düalist dinî gelenekler, evreni ve insanı açıklarken, genellikle iyi ile kötü, ruhsal ile maddî, ışık ile karanlık gibi karşıt iki ilkeyi varoluşun temelinde konumlandıran özgün metafizik sistemler ortaya koyarlar. Tarihsel süreç içerisinde farklı kültürel bağlamlarda biçim değiştirerek gelişen bu düalist yaklaşımlar, özellikle Maniheizm, Zerdüştîlik (Mecusilik) ve Sâbiîlik gibi doğu kökenli geleneklerde belirginleşmiştir. Zerdüştîlik’te Ahura Mazdā ve Angra Mainyu arasında süre giden kozmik mücadele; Maniheizm’de ışık ile karanlığın ezelî çatışması ve ruhun karanlıktan kurtuluşuna dayalı öğreti; Sâbiîlik’te ise Işık Âlemi ile maddî âlem arasındaki hiyerarşik ayrım, bu geleneklerin düalist niteliğini ortaya koyar. Bu düşünsel miras, zamanla Batı'da, özellikle Orta Çağ Avrupa’sında Katharizm gibi Hıristiyanlıkta heretik olarak kabul edilen yapılar aracılığıyla yeniden yorumlanmıştır. Orta Çağ Avrupa’sının dinî ve düşünsel tarihinde, egemen Hıristiyan doktrininin karşısında şekillenen düalist inanç sistemleri hem teolojik hem de kozmolojik düzeyde özgün yaklaşımlar sergilemiştir. Bu çerçevede Katharlar, Tanrı tasavvurları ve evren anlayışlarıyla Batı Avrupa’daki heterodoks düşünce geleneklerinin en dikkat çekici ve sistematik örneklerinden biri olarak öne çıkar. Kathar inancı, temelini oluşturan öğreti bakımından, iyilik ve kötülük arasında ontolojik düzeyde düalist bir ayrım benimser. Bu ayrım ise varlığın doğasına ilişkin köklü bir metafizik yaklaşıma işaret eder. Bu düalist düşünce geleneğinin tarihsel ve teolojik yönleri incelenirken, modern dönemde bu mirasın nasıl yorumlandığı da ayrıca önem taşımaktadır. Türkiye’de bu konuda dikkat çeken örneklerden biri, Mine G. Kırıkkanat’ın Gülün Öteki Adı: Kathar Şövalyelerinden Şeyh Bedreddin Yiğitlerine adlı eserinde ortaya koyduğu yorumdur. Kırıkkanat, Katharizm ile Şeyh Bedreddin hareketi arasındaki benzerliklere dikkat çekerek iki hareket arasında tarihsel ve düşünsel bir süreklilik bulunduğu iddiasını öne sürmektedir. Ancak söz konusu paralellikler incelediğinde bu iki hareketin farklı teolojik temeller ve metafizik sistemler üzerine inşa edilmiş birbirinden bağımsız yapılar olduğu ortaya çıkmaktadır.

Dualistic religious traditions construct distinctive metaphysical systems in which two opposing principles—typically good and evil, spiritual and material, light and darkness—are situated at the very foundation of existence. Over the course of history, these dualistic frameworks evolved and transformed within various cultural contexts, becoming particularly prominent in Eastern traditions such as Manichaeism, Zoroastrianism, and Sabianism. In Zoroastrianism, the ongoing cosmic struggle between Ahura Mazdā and Angra Mainyu; in Manichaeism, the primordial conflict between light and darkness and the doctrine of the soul’s deliverance from the material world; and in Sabianism, the hierarchical separation between the realm of light and the material cosmos—all exemplify the dualist character of these belief systems. This intellectual legacy was later reinterpreted in the West, especially within the framework of non-orthodox Christian movements such as Catharism in medieval Europe. In the religious and intellectual history of medieval Europe, dualist belief systems that developed in opposition to dominant Christian doctrine exhibited original approaches on both theological and cosmological levels. In this context, the Cathars stand out as one of the most striking and systematic examples of heterodox traditions in Western Europe, particularly through their conception of God and their understanding of the cosmos. The Cathar faith, in terms of its foundational doctrine, adopts an ontological distinction between good and evil. This distinction points to a profound metaphysical approach concerning the very nature of being. In this context, Kırıkkanat’s interpretation illustrates how modern readings may reconstruct or reinterpret historical phenomena. Nevertheless, the wahdat al-wujūd–based framework of Şeyh Bedreddin’s thought precludes any direct association with dualist traditions that posit good and evil as two independent and eternal principles. Whereas Cathar theology is grounded in a cosmic antagonism between two primordial forces, Bedreddin’s metaphysics emphasizes the absolute unity of being. Accordingly, the alleged parallels between these two traditions should be understood as symbolic or literary analogies rather than indicators of genuine theological continuity. This demonstrates the necessity of critically assessing modern claims of historical or doctrinal linkage, thereby adding a nuanced yet limited perspective to contemporary interpretations within the scope of this study.