Dîvân’daki Atasözlerinde ‘Zıtlık’ Olgusu ve Bunun Sözcüklerin Semantik Kategorisine Tesiri

Abstract

Dîvânu Lugâti’t-Türk, 11. yüzyıl Orta Asya Türkçesi olan Karahanlı Türkçesinin Kâşgarlı Mahmûd tarafından örnek metin parçalarıyla işlenmiş bir sözlüğüdür. Dîvân’ın en önemli özelliği 11. yüzyıl Orta Asya Türkçesinin söz varlığını ‘tasvir’ etmesidir. Kâşgarlı, söz varlığını tasvir ederken genel olarak isimleri tanımlama ya da başka bir isimle karşılama yoluna gitmiş; fiillerin de, tanımlama zorluğu nedeniyle, pratikteki kullanımlarına yer vermiştir. Bunun yanında Kâşgarlı’nın tanımlamaları ya da karşılıkları ve fiillere dair verdiği kullanımı gösteren pasajlar, sözcüklerin semantik içeriklerine dair her zaman belirleyici değildir. Bu nedenle herhangi bir maddenin semantik içeriği tanım, karşılık ya da kullanımdan hareket ederek eserde bağlamı bulunan diğer metin parçalarıyla birlikte tetkik edilmeli; hatta dönemin edebî metinleriyle mukayeseye tabi tutulmalıdır. Bu gözle değerlendirildiğinde eserdeki atasözlerinin, taşıdıkları zıtlık olgusuyla sözcüklerin semantik içeriklerine dair tespitler yapmamıza imkân sağladığı görülür. Ele aldığım birkaç atasözünde semantik biliminin ilkeleriyle hareket ederek atasözlerinin sözcüklerin semantik kategorilerine olan tesirini ve oynadıkları belirleyici rolü irdelemeye ve göstermeye çalıştım.