Antropo-jeomorfoloji yaklaşımıyla "fay hattı manzaralı dolgu alanlarının" değerlendirmesi, İstanbul örneği

Abstract

İnsan faaliyetlerinin yeryüzü şekilleri üzerindeki etkisini inceleyen antropo-jeomorfoloji, kıyı alanlarında giderek artan bir önem kazanmaktadır. İstanbul gibi hızla büyüyen metropollerde, kentsel arazi ihtiyacının kıyı dolgu uygulamaları yoluyla karşılanması, doğal kıyı morfolojisinin köklü biçimde değişmesine neden olmaktadır. Literatürde kıyı dolgu alanlarına ilişkin çalışmalar bulunmakla birlikte, bu alanların deprem riski bağlamında ele alındığı çalışmalar oldukça sınırlıdır. Bu çalışmanın amacı, İstanbul'un Marmara Denizi kıyı şeridi boyunca yer alan Ataköy, Zeytinburnu, Yenikapı, Maltepe ve Tuzla dolgu alanlarının zamansal ve mekânsal gelişimini antropo-jeomorfolojik bir yaklaşımla ortaya koymak; bu yapay zeminlerin Kuzey Anadolu Fayı (KAF) eksenindeki deprem riski karşısındaki durumunu bilimsel kriterlerle değerlendirmektir. Çalışma kapsamında, 1990 yılına ait Landsat 5 ve 2025 yılına ait Sentinel-2 uydu görüntüleri CBS ortamında karşılaştırılarak dolgu alanlarının son 35 yıllık mekânsal değişimi nicel olarak ortaya konulmuş; her alanın işlevsel özellikleri arazi çalışmaları ve saha gözlemleriyle desteklenmiştir. Antropojenik baskı düzeyinin belirlenmesi amacıyla Potansiyel Antropojenik Jeomorfoloji İndeksi (PAJİ) formülü uygulanmış; ayrıca 1990-2025 deprem verileri ve AHP yöntemiyle üretilen deprem risk haritası kullanılarak sahanın sismik risk düzeyi değerlendirilmiştir. Yapılan analizler sonucunda, en geniş dolgu alanının yaklaşık 91,81 hektar ile Maltepe olduğu, bunu sırasıyla Tuzla yaklaşık 82,58 ha, Yenikapı yaklaşık 49,19 ha, Ataköy yaklaşık 15,40 ha ve Zeytinburnu'nun yaklaşık 5,17 ha izlediği belirlenmiştir. PAJİ hesaplamalarına göre tüm dolgu alanları 0,301-0,305 değer aralığında olup "orta düzey" antropojenik baskı sınıfında yer almaktadır. Deprem risk haritası incelendiğinde ise, dolgu alanlarının KAF'a yakınlıkları ile gevşek dolgu ve alüvyal zemin özellikleri nedeniyle orta yüksek sismik risk kategorisinde yer aldığı tespit edilmiştir. Elde edilen bulgular, İstanbul kıyı dolgu alanlarının yoğun kentsel kullanımla yüksek sismik risk arasında önemli bir çelişki barındırdığını ortaya koymaktadır. Çalışma, bu çelişkiyi antropo-jeomorfolojik bir çerçevede belgeleyerek literatüre özgün bir katkı sunmakta ve sürdürülebilir kıyı yönetimi ile afet risk azaltma planlamalarına yönelik bilimsel bir temel oluşturmaktadır.

Anthropo-geomorphology, which examines the impact of human activities on landforms, has been gaining increasing importance in coastal areas. In rapidly growing metropolises such as Istanbul, meeting urban land demand through coastal landfill applications causes radical changes in natural coastal morphology. Although the literature contains studies on coastal landfill areas, studies addressing these areas within the context of earthquake risk remain quite limited. The aim of this study is to reveal the temporal and spatial development of the Ataköy, Zeytinburnu, Yenikapı, Maltepe, and Tuzla landfill areas along Istanbul's Marmara Sea coastline through an anthropo-geomorphological approach, and to evaluate the status of these artificial grounds with respect to earthquake risk along the North Anatolian Fault (NAF) axis using scientific criteria. Within the scope of the study, Landsat 5 satellite imagery from 1990 and Sentinel-2 satellite imagery from 2025 were compared in a GIS environment to quantitatively determine the spatial changes in landfill areas over the past 35 years; the functional characteristics of each area were supported by field studies and on-site observations. The Potential Anthropogenic Geomorphology Index (PAGI) formula was applied to determine the level of anthropogenic pressure; in addition, the seismic risk level of the study area was assessed using 1990–2025 earthquake data and an earthquake risk map produced with the AHP (Analytic Hierarchy Process) method. The analyses revealed that the largest landfill area was Maltepe, with approximately 91.81 hectares, followed by Tuzla with approximately 82.58 ha, Yenikapı with approximately 49.19 ha, Ataköy with approximately 15.40 ha, and Zeytinburnu with approximately 5.17 ha. According to the PAGI calculations, all landfill areas fall within the value range of 0.301–0.305, placing them in the "moderate level" anthropogenic pressure class. Examination of the earthquake risk map showed that, due to their proximity to the NAF and their loose fill and alluvial ground characteristics, the landfill areas fall within the moderate-to high seismic risk category. The findings reveal a significant contradiction between the intensive urban use of Istanbul's coastal landfill areas and their high seismic risk. By documenting this contradiction within an anthropo-geomorphological framework, the study offers an original contribution to the literature and provides a scientific basis for sustainable coastal management and disaster risk reduction planning.