Antropojenik jeomorfoloji yaklaşımıyla Keles (Bursa) İlçesi’nin değerlendirilmesi

Abstract

Yaklaşık 4,6 milyar yıl önce oluşan dünyamız, normal bir işleyişle kendini değiştirerek doğal yer şekillerini meydana getiriyordu. Oluşan bu doğal yer şekillerinin yanında başlarda bu etki daha temel ihtiyaç odaklı görülse de özellikle sanayi devrimi sonrası bu etki daha da fazla görülmektedir. Günümüzde insan bu faaliyetini beşerî ve ekonomik nedenlerden dolayı daha da arttırmıştır. İnsanın çevresine yapmış olduğu bu etkileri incelemek amacıyla ‘’Antropo-jeomorfoloji’’ ortaya çıkmıştır. Bursa ili Marmara Bölgesi’nin güney bölümünde bulunmaktadır. Keles, Bursa’ya bağlı olup merkeze 61 km uzaklıktadır. İnegöl, Domaniç, Tavşanlı ve Orhaneli ile komşu olan ilçenin yüzölçümü 617 km²’dir. Bu çalışmada, Bursa’nın Keles ilçesinde insan faaliyetlerinin jeomorfolojik süreçler üzerindeki etkileri incelenmekte, bu etkilerin mekânsal dağılışı ve sonuçları değerlendirilmektedir. Ayrıca ortaya çıkan sorunlar belirlenerek sürdürülebilir arazi kullanımı için öneriler sunulmaktadır. Mevcut çalışmada Bursa Keles ilçesine ait uydu görüntüleri, fotoğraflar ve haritalar kullanılarak elde edilen bulgular arazi gözlemleriyle desteklenmiştir. Sahanın antropojenik etki düzeyini belirlemek için Nir’in geliştirdiği Potansiyel Antropojenik Değişim İndeksi (PAJİ) kullanılmıştır. Bursa ilinde antropojenik etki ‘’Doğrudan Meydana Gelen Değişiklikler’’ ve ‘’Dolaylı Yoldan Meydana Gelen Değişiklikler’’ olarak iki ana başlıkta ele alınmıştır. İlçede antropojenik etki özellikle taş ocaklarında yoğunlaşmakta; patlatmalı madencilik yamaç dengesini bozarak kütle hareketlerini tetiklemektedir. Hafriyat sahaları ise geniş alanlarda rölyefi değiştirip yapay yükseltiler oluşturmaktadır. Yerleşim ve ulaşım faaliyetleri (yol, köprü, kavşak vb.) kazı ve dolgu çalışmalarıyla yer şekillerini değiştirmektedir. Ayrıca rekreasyon ve tarım amaçlı müdahaleler, özellikle sulama kanalları aracılığıyla doğal akarsu düzenini bozmakta ve topografyada değişimlere yol açmaktadır. Eğimi yüksek alanlarda yapılan tarım ve orman tahribatı ise erozyon riskini artırarak yamaç dengesini olumsuz etkilemektedir. Sonuç olarak, Keles’te yol yapımı, yerleşim genişlemesi, tarım, taş ocakları ve ormansızlaşma doğal topoğrafyayı olumsuz etkilemektedir. Turizm faaliyetleri ekonomik katkı sağlasa da erozyon ve heyelan riskini artırmakta, çevresel tahribat ile hava ve gürültü kirliliğine neden olmaktadır. Keles’in jeomorfolojik süreçlerinin korunabilmesi ve sürdürülebilir kalkınma sağlanabilmesi için, bu tür faaliyetlerin önceden planlanması ve gerekli önlemlerin alınması büyük önem taşımaktadır.Our world, formed approximately 4.6 billion years ago, transformed itself through a normal process, creating natural landforms. While this influence was initially seen as more focused on basic needs, it has become even more pronounced, especially after the Industrial Revolution. Today, human activity has increased even further due to human and economic reasons. The field of "Anthropo-geomorphology" emerged to study these human impacts on the environment. Bursa province is located in the southern part of the Marmara Region. Keles is a district of Bursa, 61 km from the city center. Bordering İnegöl, Domaniç, Tavşanlı, and Orhaneli, the district has an area of 617 km². This study examines the effects of human activities on geomorphological processes in the Keles district of Bursa, evaluating the spatial distribution and consequences of these effects. Furthermore, the problems identified are discussed, and suggestions for sustainable land use are presented. In this study, findings obtained using satellite images, photographs, and maps of the Keles district of Bursa are supported by field observations. To determine the level of anthropogenic impact on the area, the Potential Anthropogenic Change Index (PAJI) developed by Nir was used. In Bursa province, anthropogenic impact was examined under two main headings: "Direct Changes" and "Indirect Changes". In the district, anthropogenic impact is particularly concentrated in quarries; blasting mining disrupts slope stability and triggers mass movements. Excavation sites alter the relief over large areas, creating artificial elevations. Settlement and transportation activities (roads, bridges, intersections, etc.) alter landforms through excavation and filling works. Furthermore, interventions for recreation and agriculture, especially through irrigation canals, disrupt the natural stream flow and lead to changes in topography. Agriculture and deforestation in high-slope areas increase the risk of erosion, negatively impacting slope stability. In conclusion, road construction, settlement expansion, agriculture, quarries, and deforestation negatively impact the natural topography of Keles. While tourism activities contribute economically, they increase the risk of erosion and landslides, causing environmental degradation and air and noise pollution. To protect the geomorphological processes of Keles and ensure sustainable development, it is crucial that such activities are planned in advance and necessary precautions are taken.