Hamitabat-Gemiciköy arasında (Bilecik) Orta Sakarya vadisinin jeomorfolojisi

Abstract

Bu çalışma, Bilecik il sınırları içersisinde bulunan Hamitabat – Gemiciköy yerleşmeleri arasındaki sahanın jeomorfolojik ünitelerini oluşum ve gelişimleri ile birlikte ortaya koymayı amaçlamaktadır. Kuzeybatı Anadolu’nun en büyük akarsuyu olan Sakarya Nehri ve kolları tarafından akaçlanan bu sahanın seçilmesinde Orta Sakarya vadisinin jeomorfolojik gelişimini açıklamak için küçük bir model teşkil etmesi etkili olmuştur. Anadolu’da bugünkü akarsu ağının kuruluş dönemi olarak kabul edilen Üst Pliyosen’den itibaren, Sakarya Nehri ve kolları bu sahada devam etmekte olan tektonik hareketlerle birlikte yer yer menderesler oluşturarak temele gömülmüş ve çalışma alanındaki Geçitli ve Gemiciköy kapalı havzalarını birbirine bağlayan derin epijenik (sürempoze) boğazları (Hamitabat Boğazı, Şeytankaya Boğazı ve Kıralbağı Boğazı) meydana getirmiştir. Kuvaterner sırasında ise bu kapalı havzalarda biriktirilmiş olan depolar, küresel ölçekteki deniz seviyesi değişiklikleri ve süregelen tektoniğin kontrolünde ya tamamen süpürülerek taşınmış ya da birkaç basamak halinde izlenebilen dönemli seki özelliği kazanmıştır. Bu seviyelerin en iyi gözlendiği alan olan Gemiciköy havzasındaki sekiler, Üst Eosen – Alt Miyosen yaşlı Gemiciköy formasyonunun üzerine açısal bir uyumsuzlukla gelmektedir. Yapılan metrik ölçümler bu havza içerisinde vadinin her iki yamacında izlenebilen iki basamağın bulunduğunu ortaya koymaktadır. Bunlar, bugünkü deniz seviyesinden + 149 m (vadi tabanından+ 29m) yükseklikte bulunan yüksek sekiler (S1) ve +131 m (vadi tabanından + 11m) yükseklikte bulunan alçak sekilerdir (S2).

This study aims to present geomorphologic units with its formation and development of area between Hamitabat-Gemiciköy settlements which are located in Bilecik province. In deciding study area which is drained by Sakarya River that is biggest in river Northwest Anatolia, it was effective forming a small model to explain geomorphological development of central Sakarya Valley. Sakarya River and its branches sinked into basement by partly meandering with ongoing tectonic movements in the study area from Pliocene which is regarded as establishment period of present river system in Anatolia, and created deep epeirogenic (superempose) gorges (Hamitabat, Şeytankaya and Kıralbağı) which link Geçitli and Gemiciköy closed basins in the area. On the other hand, during the Quaternary under control of global sea level changes and ongoing tectonics, depositions aggregated in these closed basins either are transported by wholly erosion or gain a feature of terrace which can be seen as a few levels. The terraces of Gemiciköy basin which is the best area to observe these levels, come over Upper Eocene-Lower Miocene aged Gemiciköy formation with an angular uncomformity. The metric measurings reveal that there are two traceable levels in both sides of valley in the basin. These are high terraces (T1) at +149 m (from valley floor +49 m) altitude and low terraces (T2) at +131 m (from valley floor +11 m) altitude above sea level.