Ceza muhakemesi hukukunda uzlaştırma

Abstract

Temel felsefesini onarıcı adalet kavramından alan ve Anglo-Sakson kökenli olan uzlaşma kurumu, yirminci yüzyılın ikinci yarısında Kıta Avrupası hukuk sisteminde de yaygınlaşmış ve 2005 yılından itibaren Türk ceza hukuku ve ceza muhakemesi hukuku alanında yapılan köklü değişiklikler ile hukuk sistemimize girmiştir. Uzlaşma kurumu; 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu, 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu (CMK) ve 5395 sayılı Çocuk Koruma Kanunu ile mevzuatımızda ilk şeklini almıştır. Süjelerden gelen artan talepler ve uygulamada ortaya çıkan sıkıntılar sebebiyle, 5560 sayılı Kanun ile yapılan değişiklikler uyarınca, uzlaşmaya ilişkin tüm düzenlemeler CMK’da toplanmıştır. Uzlaşma kurumu klâsik ceza adalet sistemini tamamlayıcı bir hukukî kurum olup, modern çağın ihtiyaçları ve yargılama süjelerinin talepleri ile ceza hukuku alanında uygulama alanı bulmuştur. Uzlaşma hem mağdurun zararının telafi edilmesi hem de failin pişmanlık duyarak affedilmesine imkân tanımaktadır. Dahası, yargının iş yükünü hafifletmekte ve tarafları barıştırmak suretiyle toplumsal barışa hizmet etmektedir. Klâsik ceza adaleti için yeni bir kavram ve uygulama olan uzlaşma kurumu, bu tezde üç bölüm altında incelenmiştir. Birinci bölümde, uzlaşma kavramın temellerini aldığı onarıcı adalet kavramı, kavramın tarihsel gelişimi, uzlaşma kavramı, uzlaşmanın amacı ve hukukî niteliği ortaya konmuştur. Yine birinci bölümde, uzlaşma kurumunun tarihsel gelişimi, ceza hukuku ve ceza muhakemesinin genel ilkeleri ile ilişkisi, uluslararası hukukî belgelerdeki yeri ile bu kurumun mukayeseli hukuktaki durumu ele alınmıştır. İkinci bölümde uzlaştırma uygulanmasının hukukumuzdaki mahiyeti, genel koşulları, haksız fiil ile oluşan zararın tespiti ve uzlaşma ile varılan edimin belirlenmesi tartışılmıştır. Üçüncü bölümde ise uzlaşmanın uygulanma şekli ve uzlaşmanın soruşturma ve kovuşturma aşamasında uygulanmasına göre izleneceği yöntem konusunda değerlendirme yapılmıştır. Bunun dışında uygulamadan kaynaklı aksaklıklara değinilmiştir. Dahası, uzlaşma müzakerelerinin işleyişi ve uzlaştırmacının atanması ile uzlaştırmacının uyması gereken temel ilkeler değerlendirilmiştir. Keza, uzlaşma girişiminin başarılı ya da başarısız sonuçlanması hâlinde, soruşturma ve kovuşturma aşamasında doğurduğu hukukî neticelerin neler olduğu tartışılmıştır. Aynı bölümde uzlaşmanın genel olarak doğurduğu diğer hukukî neticeler de belirtilmiştir. Sonuç bölümünde uzlaşmanın, artan farklı taleplere verilen haklı ve yerinde olarak getirilmiş bir düzenleme olduğu, ancak uzlaşmanın beklenilenin aksine yeterince uygulanmaması ve sebepleri ile bu kurumun nasıl yaygınlaşabileceği konusunda değerlendirmeler yapılmıştır.

Having originated from the notion of “restorative justice” and from Anglo-Saxon legal tradition, conciliation has entered first to the Continental European laws and then to the legal system of Turkey, with the radical changes introduced by the new Turkish Penal Code (TPC), Law Number 5237, in 2006. In its first legal form, it was introduced in TPC, the Code on Criminal Procedure (CCP, Law Number 5271), and Child Protection Law (Number 5395). In response to the demands of the people and in order to solve practical issues, all laws related to conciliation was brought together under the CCP Law Number 5271. The institution of conciliation is a supplementary legal practice to the conventional penal/judiciary system. It was integrated into the conventional legal practice in order to meet the needs of the modern age and demands of the people who are subject to the judiciary. I discuss conciliation, which is new to the conventional judiciary in Turkey, in three chapters. In the first chapter, I lay out the notion of “restorative justice,” its historical roots, and the notion of conciliation as well as its legal aims and characteristics. I also briefly present the relationships between criminal code, code of criminal procedures, and conciliation. Moreover, from a comparative perspective, I look into how conciliation in situated in the legal systems of several countries, including the US, Britain, Germany and France among others. In the second chapter, I analyze how conciliation is situated in Turkish Penal Code. I especially focus on the conditions of conciliation, damage estimation due to an unjust act, and getting positive results through it. In the third chapter, I assess how conciliation is put into practice in legal proceedings, investigations, and prosecutions. Moreover, I point out current bylaws and procedures in conciliation processes, including the appointment of a conciliator. Furthermore, according to whether legal consensus is reached or not, I examine the legal results and implications of a conciliation effort in legal investigations and prosecutions. Similarly, I study the general legal meanings and implications of conciliation. In the conclusion, I review my findings and results. I conclude that conciliation is a proper and just judiciary procedure that takes into consideration of increasing demands of the people and especially legal professionals who have a difficulty in handling a heavy workload. On the other hand, as opposed to the inflatory expectations from the institution of conciliation, it has not been implemented widely. I point out the reasons for this issue and provide some suggestions for increasing implementation of it.