İhracat çeşitliliğinin belirleyicileri

Abstract

Bu tez, ihracat çeşitliliğinin belirleyicilerini ürün kompozisyonu odağında incelemektedir. Küresel ticaret yapısında ülkelerin dış ticaret performansı yalnızca ihracat hacmine değil, ihracatın ürünler arasındaki dağılımına ve çeşitlilik düzeyine de bağlıdır. İhracat sepetinin dar bir ürün grubunda yoğunlaşması, ekonomileri dışsal şoklara karşı kırılgan hale getirmekte ve uzun dönemde büyüme ile yapısal dönüşüm süreçlerini sınırlandırmaktadır. Bu çerçevede çalışma, ihracat çeşitliliğinin hangi kanallar üzerinden ve hangi koşullarda şekillendiğini ampirik olarak analiz etmeyi amaçlamaktadır. Çalışmada ihracat çeşitliliği, yalnızca ürün çeşitliliği boyutuyla ele alınmakta ve normalize edilmiş Herfindahl-Hirschman Endeksi (HHI) kullanılarak ölçülmektedir. Bu ölçüm tercihi, ürün sayısındaki farklılıklardan kaynaklanan ölçek sorunlarını azaltmakta ve ülkelerarası karşılaştırılabilirliği güçlendirmektedir. Ampirik analizler, farklı gelir düzeylerine sahip ülkeleri kapsayan geniş bir panel veri seti kullanılarak gerçekleştirilmiştir. Panel veri analizlerinden elde edilen bulgular, ihracat çeşitliliğinin belirleyicilerinin ülkelerin kalkınma düzeyine bağlı olarak önemli ölçüde farklılaştığını göstermektedir. Gelişmekte olan ülkelerde ihracat çeşitliliği esas olarak ekonomik büyüme, dışa açıklık ve beşeri sermaye artışı yoluyla desteklenmekte ve bu ülkelerde çeşitlenme süreci yeni ürün ve sektörlerin ihracata dahil edilmesi şeklinde, başka bir deyişle niceliksel genişleme üzerinden ilerlemektedir. Buna karşılık gelişmiş ülkelerde ihracat çeşitliliği, kurumsal istikrar, altyapı kalitesi ve teknolojik kapasite tarafından belirlenmekte ve süreç, yeni ürün girişlerinden ziyade mevcut ürünlerde kalite artışı ve uzmanlaşma yoluyla, başka bir ifadeyle niteliksel derinleşme biçiminde gerçekleşmektedir. Bulgular ayrıca gelir düzeyi, nüfus, dışa açıklık, döviz kuru, fiyat istikrarı, kurumsal kalite, beşeri sermaye, doğrudan yabancı yatırımlar ve altyapı göstergelerinin ihracat çeşitliliği üzerindeki etkilerinin ülke grupları arasında yön ve büyüklük açısından ayrıştığını ortaya koymaktadır. Bu sonuçlar, ihracat çeşitlendirmesine yönelik politikaların tek tip bir çerçeveyle ele alınamayacağını ve ülkelerin yapısal özellikleri ve kalkınma aşamalarına göre farklı politika bileşimlerinin gerekli olduğunu göstermektedir.This thesis examines the determinants of export diversification with a specific focus on product composition. In the global trading system, countries’ export performance depends not only on export volumes but also on the degree of diversification across products. Highly concentrated export structures increase vulnerability to external shocks and may constrain long-term growth and structural transformation. Accordingly, this study aims to identify the channels through which export diversification evolves across different stages of development. Export diversification is measured exclusively in terms of product diversification using the normalized Herfindahl-Hirschman Index (HHI). This approach reduces scale-related biases arising from differences in the number of exported products and improves cross-country comparability. The empirical analysis relies on a broad panel dataset covering countries at different income levels. The panel data results reveal that the determinants of export diversification differ substantially between developing and developed economies. In developing countries, export diversification is primarily driven by economic growth, trade openness, and human capital accumulation. In this group, diversification follows an extensive margin pattern, characterized by the entry of new products and sectors into export baskets. In contrast, in developed economies, export diversification is shaped mainly by institutional quality, infrastructure, and technological capacity. Here, the process reflects intensive margin dynamics, with diversification occurring through quality upgrading, innovation, and specialization within existing products rather than through new product entry. The findings further indicate that the effects of income, population size, trade openness, exchange rates, price levels, institutional quality, human capital, foreign direct investment, and infrastructure vary in both sign and magnitude across country groups. This heterogeneity suggests that export diversification policies cannot follow a uniform approach and should instead be tailored to countries’ structural characteristics and stages of development.