Bursa Merkez İlçelerinin Antropojenik Jeomorfoloji Açısından Değerlendirilmesi

Abstract

Günümüzde artan nüfus, yükselen ekonomik gereksinimler ve yoğunlaşan arazi kullanımı, insan kaynaklı jeomorfolojik etkilerin hem kapsamını hem de şiddetini giderek daha görünür hâle getirmektedir. Bu durum, insan faaliyetlerinin yer şekillerinin oluşumu ve dönüşümü üzerindeki rolünü inceleyen antropojeomorfoloji disiplininin önemini belirgin biçimde artırmıştır. Nüfus artışı ve ekonomik faaliyetlerin yoğun olduğu ülkelerde antropojenik jeomorfolojik değişimlerin mekânsal etkileri daha geniş alanlara yayılmakta ve morfolojik sistemler üzerindeki sonuçları daha belirgin bir şekilde ortaya çıkmaktadır. Türkiye’de ise özellikle İstanbul, İzmir ve Bursa gibi sanayileşme ve kentleşmenin yoğun olduğu metropoller, insan etkinliklerinin jeomorfolojik izlerinin en net gözlemlendiği alanlar olarak öne çıkmaktadır. Bu çalışmanın temel amacı, Bursa ilinin merkez ilçelerinde yoğunlaşan antropojenik faaliyetlerin jeomorfolojik süreçler ve birimler üzerindeki etkilerini ortaya koymaktır. Bu doğrultuda, arazi gözlemlerine dayalı saha verileri ile güncel uydu görüntülerinden yararlanılmış; ayrıca antropojeomorfoloji çalışmalarında yaygın olarak kullanılan Potansiyel Antropojenik Değişim İndeksi (PAJİ) hesaplanarak bölgedeki antropojenik dönüşüm düzeyi nicel olarak değerlendirilmiştir. Elde edilen bulgular, nüfus artışı ve göç hareketlerinin hızlanmasıyla birlikte Bursa’nın merkez ilçelerinin en yoğun biçimde dönüştürülen alanlar hâline geldiğini göstermektedir. Bu ilçelerde özellikle taş ocakçılığı gibi madencilik faaliyetleri, hafriyat ve dolgu alanlarının genişlemesi, yapılaşma yoğunluğundaki artış, karayolu ulaşım projelerinin yaygınlaşması ile rekreasyon alanları ve sulama kanalları gibi insan kaynaklı yapı ve kullanım biçimlerinin belirgin biçimde arttığı tespit edilmiştir. Bu unsurlar, doğal morfodinamik süreçlerin işleyişini farklı ölçekte değiştiren, sınırlandıran veya yeniden yönlendiren antropojenik etkiler oluşturmaktadır. PAJİ analizine göre Bursa merkez ilçelerinde hesaplanan 0,30 antropojenik etki değeri, bölgenin antropojeomorfolojik açıdan orta düzeyde bir dönüşüm yaşadığını ortaya koymaktadır. Bu değer, mevcut antropojenik baskıların uygun planlama ve koruma stratejileriyle sürdürülebilir biçimde yönetilebileceğini; ancak gerekli önlemler alınmadığı takdirde antropojenik süreçlerin daha yüksek etki seviyelerine ulaşma riskinin bulunduğunu göstermektedir.

Today, increasing population, rising economic demands, and intensifying land use have made anthropogenic geomorphological impacts increasingly visible in both extent and intensity. This situation has significantly elevated the importance of anthropogeomorphology, a discipline that examines the role of human activities in the formation and transformation of landforms. In countries where population growth and economic activities are concentrated, the spatial effects of anthropogenic geomorphological changes extend over broader areas, and their consequences on morphological systems become more evident. In Turkey, major metropolitan areas such as Istanbul, İzmir, and Bursa— where industrialization and urbanization are particularly intense—stand out as regions where the geomorphological imprints of human activities are most distinctly observed. The primary aim of this study is to reveal the effects of anthropogenic activities concentrated in the central districts of Bursa on geomorphological processes and units. To this end, field-based observations were combined with up-to-date satellite imagery, and the Potential Anthropogenic Change Index (PACI), widely used in anthropogeomorphological studies, was calculated to quantitatively assess the degree of anthropogenic transformation in the region. The findings indicate that, with accelerating population growth and migration, the central districts of Bursa have become the most intensively transformed areas of the city. In these districts, significant increases were identified in activities such as quarrying, the expansion of excavation and fill areas, rising construction density, the proliferation of road transportation projects, as well as the development of recreational zones and irrigation canals. These features constitute anthropogenic impacts that alter, constrain, or redirect natural morphodynamic processes at various scales. According to the PACI analysis, the calculated value of 0.30 for Bursa’s central districts indicates a moderate level of anthropogenic transformation. This suggests that existing anthropogenic pressures can be managed sustainably through appropriate planning and conservation strategies; however, if necessary measures are not taken, there is a risk that anthropogenic processes will reach higher levels of impact.