Öğretmenlerin afet tehdidine karşı psikolojik hazırlıklarının bireysel afet direnci üzerine etkisi ve fiziksel deprem hazırbulunuşluk düzeylerinin belirlenmesi: Eskişehir ili örneği

Abstract

Bu araştırmada, öğretmenlerde afet tehdidine karşı psikolojik hazırlığın bireysel afet direnci üzerindeki etkisi nicel yöntemlerle incelenmiş ve fiziksel deprem hazırlığı düzeyleri sosyo-demografik, konut ve afet deneyimi değişkenlerine göre karşılaştırılmıştır. Araştırma kesitsel tarama modelinde yürütülmüştür. Örneklemi farklı branşlarda görev yapan 376 öğretmen oluşturmaktadır. Veri toplama sürecinde Afet Tehdidi İçin Psikolojik Hazırlık Ölçeği (ATPHÖ), Bireysel Afet Direnç Değerlendirmesi Ölçeği (BADDÖ) ve Fiziksel Deprem Hazırlığı Ölçeği (FDHÖ) kullanılmıştır. Ölçeklerin güvenirlik analizlerinde Cronbach’s alfa katsayılarının 0,79–0,95 arasında değiştiği; açımlayıcı faktör analizi sonucunda BADDÖ’nün dört, ATPHÖ’nün ise iki faktörlü yapıya sahip olduğu ve bu yapıların toplam varyansın sırasıyla %62,55 ve %64,01’ini açıkladığı belirlenmiştir. Doğrulayıcı faktör analizi ile birleşim ve ayrışım geçerliliği bulguları, ölçüm modellerinin kabul edilebilir düzeyde olduğunu ortaya koymuştur. Yapısal eşitlik modeli sonuçları, afet tehdidi için psikolojik hazırlığın bireysel afet direnci üzerinde güçlü ve anlamlı bir etkiye sahip olduğunu göstermektedir (β = 0,78, p <0,05). Psikolojik hazırlık, bireysel afet direncindeki varyansın %61,2’sini açıklamaktadır (R² = 0,612). En güçlü göstergesi Dış Durumsal Çevre Bilgisi ve Yönetimi (β = 0,87), en güçlü bileşen ise Bilgi alt boyutu olmuştur (β = 0,89; R² = 0,795). Duygusallık alt boyutunun direnç üzerinde negatif ve anlamlı bir etkisi olduğu belirlenmiştir (β = –0,31, p <0,05). Betimleyici bulgular, psikolojik hazırlık düzeylerinin orta (ATPHÖ = 2,99 ± 0,51), bireysel afet direnci düzeylerinin ise ortalamanın üzerinde olduğunu göstermektedir (BADDÖ = 3,28 ± 0,47). Fiziksel deprem hazırlığı bilgi düzeyi yüksek olmasına rağmen bu bilginin yapısal önlemlere yeterince yansımadığı belirlenmiştir. Erkek ve ileri yaş grubundaki öğretmenlerin hazırlık düzeylerinin daha yüksek olduğu, afet deneyimi bulunan bireylerde ise bu düzeyin daha düşük olduğu saptanmıştır. Sonuç olarak bulgular, öğretmenlerde psikolojik hazırlığın artırılmasının bireysel afet direncini anlamlı biçimde güçlendirdiğini ve afetlere yönelik bütüncül hazırlık politikalarında önemli bir bileşen olduğunu göstermektedir.

This study examined the effect of teachers’ psychological preparedness for disaster threats on individual disaster resilience and compared their physical earthquake preparedness levels according to socio-demographic characteristics, housing conditions, and disaster experience variables. The research was conducted cross-sectional survey design with a sample of 376 teachers. Data were collected using the Psychological Preparedness for Disaster Threat Scale (PPDTS), the Individual Disaster Resilience Assessment Scale (IDRAS), and the Physical Earthquake Preparedness Scale (PEPS). Reliability analyses indicated that Cronbach’s alpha coefficients ranged between 0.79 and 0.95. Exploratory factor analysis revealed that IDRAS had a four-factor structure and PPDTS had a two-factor structure, explaining 62,55% and 64,01% of the total variance, respectively. Confirmatory factor analysis and validity results confirmed acceptable model fit. Structural equation modeling results showed that psychological preparedness had a strong and significant effect on individual disaster resilience (β = 0,78, p <0,05), explaining 61,2% of its variance (R² = 0,612). The strongest indicator was External Situational Environmental Knowledge and Management (β = 0,87), while the strongest component was the Knowledge sub-dimension (β = 0,89; R² = 0,795). In contrast, the Emotionality sub-dimension had a significant negative effect on resilience (β = –0.31, p <0,05). Descriptive findings indicated that psychological preparedness levels were moderate (PPDTS = 2,99 ± 0,51), whereas individual disaster resilience levels were above average (IDRAS = 3,28 ± 0.47). Although knowledge levels regarding physical earthquake preparedness were high, they were not adequately reflected in structural safety measures. Additionally, male and older teachers demonstrated higher preparedness levels, whereas individuals with prior disaster experience showed lower preparedness. In conclusion, the findings indicate that enhancing psychological preparedness significantly strengthens individual disaster resilience and highlight its critical role in developing holistic disaster preparedness policies.