1792-1793 tarihli Kasımpaşa nüfus defterinde kayıtlı esnaf grupları

Abstract

III. Selim döneminde Osmanlı devleti, kefalet sistemine yoğunlaşmıştır. Güvenliğin sağlanması, vergilerin düzenli olarak toplanması gibi konularda aksaklık yaşanmaması için bu sisteme başvurulmuştur. III. Selim yazmış olduğu hatt-ı hümayunda Eyüp, Üsküdar ve Galata gibi bölgelerin denetlenmesini emretmiştir. Özellikle ticari hacmi büyük alanlardan başlanmıştır. Müfettişler han, hamam, bekar odaları, medrese gibi alanları denetlemiştir. Amaç, herkesin bir işi ve kefilinin olması ve devlete karşı görevlerini yerine getirmesi olmuştur. Osmanlı devleti, vergilerin toplanması ve düzenli bir işleyiş oluşturmak için nüfus defterlerini kullanmıştır. Bu defterler denetleme açısından kolaylık sağlamıştır. Esnaf kefalet defterlerinde, kefiller ve sakin oldukları yerler belirtilir. Hem dükkan sahipleri hemde seyyar satıcılar kefilleri ile yer alır. Bu defterlerde serseri olarak adlandırılan kişiler ayrıca yazılmıştır. Diğer yandan göçmenler de genellikle memleketleri ile zikredilmişlerdir. Bugün araştırmalarda nüfus defterleri birincil kaynak olarak kullanılır. İstanbul genelinde iktisadi hayatın tespiti açısından büyük öneme haizdir. Bu çalışmada, 1792-1793 tarihli İstanbul’un Galata k azasının Kasımpaşa semtini kapsayan nüfus defteri merkeze alınmıştır. Defterin transkripsiyonundan yola çıkarak Kasımpaşa semtinde bulunan esnaf gruplarının incelenmesi hedeflenmiştir. Defterde, bu esnaf grupları ve yanlarında bulunan çırakları, şakirdleri, kalfaları da kayıt altına alınmıştır. Çeşitli zanaatkarlar ve ticaret ile uğraşan esnaf; memleketleri, lakapları, unvanları ile defterde yer almaktadır. Bu esnafın ikamet ettiği han, hamam ve bekar odaları listelenmiştir. Ayrıca defterde belirtilen, Kasımpaşa semtinde yer alan fırın v e cami b enzeri yapılarda dönemin mimarisi hakkında bilgi vermektedir. Esnaf bu bölgelerde ticaret ile uğraşmaktadır. Defterde birbirine kefil olan esnaflar, kethüdalar, kalfalar ve şerikler liste halinde verilmiştir. Bildiride, bu esnaf gruplarının da içinde bulunduğu kefalet sisteminden yola çıkarak yapmış oldukları mesleklere değinilecektir. Dönemin Kasımpaşa semtindeki iktisadi ve sosyal hayata bir bakış açısı sunulması amaçlanmaktadır.