Peygamber kıssaları bağlamında Kur'ân'da tezkiye süreci

Abstract

Kur’ân-ı Kerîm’de tezkiye kavramı, kurtuluş reçetesi olarak ve insanların kendisini temize çıkarma eğilimine yöneltilen ilâhî eleştiriler bağlamında ele alınmaktadır. Çalışmada, güncel dindarlık söylemlerinde sıkça karşılaşılan ve çoğu zaman sorgulanmadan kabul edilen “kalbim temiz” merkezli kurtuluş iddialarının, Kur’ân’ın tezkiye anlayışıyla ilişkisi incelenmiştir. Kur’ân’ın, imanı ve ahlâkî değeri öznel beyanlara veya dışsal aidiyetlere indirgemediği; tezkiyeyi imtihan, sorumluluk ve ilâhî değerlendirmeye açıklık çerçevesinde ele aldığı görülmüştür. Tezde, tezkiye kavramının dilbilimsel ve kavramsal çerçevesi ortaya konulduktan sonra, Kur’ân’da nefsi temize çıkarma yasağının hangi gerekçelerle vurgulandığı analiz edilmiştir. en-Necm 53/32 ve en-Nisâ 4/49 başta olmak üzere ilgili ayetler, klasik tefsir literatürü ışığında değerlendirilmiş; tezkiyenin insanın kendi iddiasına değil, ilâhî bilgi ve takdire bağlı bir alan olarak ele alındığı tespit edilmiştir. Bu bağlamda tezkiye, tamamlanmış bir arınmışlık hâli değil, süreklilik arz eden ahlâkî bir süreç olarak değerlendirilmiştir. Çalışmanın önemli bir bölümünde, peygamber kıssaları tezkiye bağlamında incelenmiş; peygamberlerin, sahip oldukları konuma rağmen kendilerini temize çıkarmamaları ile tövbe ve istiğfar bilincini sürekli canlı tutmaları, Kur’ânî tezkiye anlayışının dikkat çekici örnekleri olarak ele alınmıştır. Bu kıssalar üzerinden tezkiyenin, hatasızlık iddiasından ziyade tevazu, fark ediş ve ilâhî yönelişle anlam kazandığı anlaşılmaktadır. Tezin son bölümünde, güncel toplumsal veriler ve çağdaş çalışmalar ışığında modern dindarlık algılarında tezkiye anlayışının karşılaştığı bazı problemler ele alınmıştır. Bireysel niyet vurgusunun ahlâkî sorumluluğun önüne geçmesi, dinî pratiklerle kurulan ilişkinin zayıflaması ve affedicilik söyleminin sorumluluğu erteleyen bir güven algısına dönüşmesi, Kur’ân’ın tezkiye anlayışıyla karşılaştırmalı biçimde değerlendirilmiştir. Sonuç olarak bu tez, Kur’ân’da tezkiyenin insanı kendisi hakkında kesin hükümler vermekten alıkoyan; onu muhasebe, sorumluluk ve ilâhî huzur bilinciyle ilişkili bir süreç olarak ele alan bir çerçeve sunduğunu ortaya koymaktadır. Bu çerçeve, güncel dindarlık algılarının Kur’ân merkezli olarak yeniden düşünülmesine imkân tanıyan ahlâkî bir zemin sunmaktadır.

The concept of tazkiyah in the Qur’an is examined within the framework of divine criticism directed at the human tendency to regard it as a formula for salvation and to declare oneself morally pure. This study analyzes how salvation claims centered on the expression “my heart is pure,” which are frequently encountered and often uncritically accepted in contemporary religious discourse, relate to the Qur’anic understanding of tazkiyah. It is observed that the Qur’an does not reduce faith and moral value to subjective declarations or external affiliations; rather, it approaches tazkiyah within a framework of trial, responsibility, and openness to divine evaluation. After outlining the linguistic and conceptual framework of tazkiyah, the thesis examines the Qur’anic emphasis on the prohibition of self-purification. Key verses, especially al-Najm 53:32 and al-Nisāʾ 4:49, are analyzed in light of classical exegetical literature, indicating that tazkiyah is not grounded in human claims but depends on divine knowledge and judgment. Accordingly, tazkiyah is approached not as a completed state of purity, but as an ongoing moral process. A significant part of the study focuses on prophetic narratives in relation to tazkiyah. Despite their elevated status, prophets do not claim self-purity and consistently maintain repentance and the seeking of forgiveness. These narratives demonstrate that tazkiyah gains meaning not through claims of infallibility, but through humility, moral awareness, and turning toward the divine. The final section addresses challenges facing the understanding of tazkiyah in modern religious perceptions, drawing on contemporary social data. The prioritization of personal intention over moral responsibility, the weakening of commitment to religious practice, and the transformation of divine forgiveness into a sense of complacent security are evaluated in comparison with the Qur’anic perspective. In conclusion, the thesis argues that the Qur’anic concept of tazkiyah discourages individuals from issuing definitive judgments about their own salvation and instead emphasizes continuous self-examination, responsibility, and consciousness of divine presence. This framework offers an ethical basis for reconsidering contemporary religious discourse from a Qur’an-centered perspective.