LOZAN ANLAŞMASI VE FENER PATRİKHANESİ

Abstract

Fener Rum Ortodoks Patrikhanesi VI. Yüzyıldan itibaren ekümenik patriklik makamına yükseltilmiş, İstanbul’un fethinden sonra da Fatih tarafından milletbaşı kabul edilerek geniş yetkilerle donatılmıştır. Kendisine tanınan bu imtiyazları Osmanlı Devle-ti’nin aleyhinde kullanmaya başlayan Patrikhane, Bizans’ı yeniden diriltmek için yıkıcı faaliyetleri ile ayaklanmalar çıkmasına öncülük etmiştir. Yunan Devleti’nin kuruluşunu sağlayan Mora İsyanından itibaren bu çalışmalarını artırmıştır. Özellikle Balkan Savaşla-rı esnasında ve öncesinde Yunan Devleti’nin Osmanlı karşısında elde ettiği başarılar bu hayaller etrafında faaliyetlerini artırmalarına sebep olmuştur. 1. Dünya savaşı ve Kurtu-luş Savaşları esnasında da siyasi faaliyetlerini sürdürmüş, cephe gerisinde Türk Ordu-suna zayiat vermişlerdir. İşgal yıllarında artık Osmanlı idaresini tanımadıklarını ifade ettikleri açıklamalarda bulunarak halkı devlete karşı kışkırtmışlardır. Din adamlarının yönlendirdiği Rum çeteciler, masum halka zulüm etmiş ve katliamlarda bulunmuş, kili-seler cephaneliğe dönüşmüştür. Lozan Barış görüşmelerinde bu faaliyetleri sebebiyle sı-nır dışı edilmek istenmişlerdir. Türk tarafının dile getirdiği ve tarihi gerekçelere dayan-dırılan bu talep taraflar arasında sert tartışmalar çıkmasına sebep olmuştur. Ancak kon-feransa katılan devletlerin baskısı ile siyasi ayrıcalıklarından arındırılarak Rum cemaatin dini önderi sıfatıyla varlığını devam ettirmesine müsaade edilmiştir. Türkiye Büyük Mil-let Meclisi’nde de sert tartışmalara sebep veren bu durum, Cumhuriyetin ilanından son-ra fiili olarak hayata geçirilmiştir. Lozan ve Nüfus Mübadelesi Anlaşmaları üzerine Hü-kümet tarafından istenmeyen patrikler, sınır dışı edilerek görevlerinden uzaklaştırılmış-lardır. 1924 yılına gelindiğinde yeniden eski itibarlı günlerine dönmek için Heybelia-da’da bütün Ortodokslara yönelik toplantı düzenleme talebi de Lozan anlaşmasına aykı-rı olduğu için reddedilmiştir.