Nizamülmülk ve Hasan Sabbah'ta meşruiyet anlayışı

Abstract

Bu çalışma, İslam siyaset felsefesinin en temel meselelerinden biri olan teorik ile pratiğin çatışmasını, 11. yüzyıl Selçuklu dönemine yön veren iki tarihi şahsiyet olan Nizâmülmülk ve Hasan Sabbâh’ın meşruiyet anlayışları üzerinden incelemeyi amaçlamaktadır. Aynı dönem ve coğrafyada yaşamış olan bu iki figürden Nizâmülmülk, adalet ve liyakat temelli Sünnî devlet düzenini korumayı; Hasan Sabbâh ise İsmâilî düşünce ekseninde bu yapıyı dönüştürüp yıkmayı hedeflemiştir. Çalışmanın temel hareket noktasını, taban tabana zıt siyaset anlayışlarına sahip bu iki ismin iktidar ve otorite inşa ederken geliştirdikleri meşruiyet stratejileri oluşturmaktadır. Araştırmada metodolojik olarak batılı düşünürlerin yorumlarına yer verilmemiş, felsefî zemin tamamen İslam siyaset düşüncesindeki meşruiyet tanımları ve unsurları çerçevesinde sınırlandırılmıştır. Nizâmülmülk’ün yönetim vizyonu için Siyâsetnâme temel kaynak kabul edilirken; Hasan Sabbâh’a dair birincil kaynakların sınırlılığı nedeniyle Cüveynî ve Gazzâlî gibi muhalif Sünnî müelliflerin eserlerine başvurulmuştur. Bu durum, çalışmanın aynı zamanda taraflı ve abartılı anlatılardan arınmış eleştirel bir tarih yazımı sorgulamasına dönüştürülmesini gerekli kılmıştır. Karşılaştırmalı analiz yöntemiyle yürütülen çalışma sonucunda; her iki ismin yetiştirilme şekilleri, kademe kademe yükselişleri ve yürüttükleri ilmi/askeri mücadeleler bakımından derin paralellikler taşıdığı tespit edilmiştir. İki liderin meşruiyet üretirken başvurdukları mantık özünde benzerdir; ancak Nizâmülmülk bir devlet görevlisi olarak meşruiyeti legal kurallar dairesinde ararken, Hasan Sabbâh hesap vereceği bir otorite olmamasının verdiği rahatlıkla ta’lîm öğretisi, manipülasyon ve şiddet gibi illegal yöntemleri fütursuzca kullanmıştır. Çalışmanın ortaya koyduğu bir diğer önemli bulgu ise, Hasan Sabbâh’ın asıl rakip olarak Sultan Melikşah’ı değil, devletin arka plandaki gerçek yöneticisi olarak gördüğü vezir Nizâmülmülk’ü seçmiş olmasıdır. Bu yönüyle tezin, literatürde iki ismin meşruiyet algısını felsefî düzeyde karşılaştıran ilk kapsamlı çalışma olarak mevcut boşluğu doldurması hedeflenmektedir.This study aims to examine the conflict between theory and practice, one of the most fundamental issues of Islamic political philosophy, through the conceptions of legitimacy held by Nizam al-Mulk and Hassan-i Sabbah, two historical figures who shaped 11th-century Seljuk politics. Living in the same period and geography, Nizam al-Mulk aimed to preserve the Sunni state order based on justice and merit, while Hassan-i Sabbah aimed to transform and overthrow this structure along the axis of Ismaili thought. The core starting point of this study is the legitimacy strategies developed by these two names, who possessed diametrically opposed understandings of politics, while constructing power and authority. Methodologically, the interpretations of Western thinkers are not included in the research; instead, the philosophical ground is strictly limited within the framework of the definitions of legitimacy and its elements in Islamic political thought. While Siyasatnama is accepted as the primary source for Nizam al-Mulk's vision of governance, due to the limitation of primary sources regarding Hassan-i Sabbah, the works of opponent Sunni authors such as Juvayni and Al-Ghazali have been consulted. This situation has necessitated the transformation of the study simultaneously into a critical inquiry of historiography, stripped of biased and exaggerated narratives. As a result of the study conducted with a comparative analysis method, it has been determined that both figures share deep parallelisms in terms of their upbringing, step-by-step rise, and the scholarly/military struggles they waged. The logic employed by both leaders while producing legitimacy is inherently similar; however, while Nizam al-Mulk, as a state official, sought legitimacy within the sphere of legal rules, Hassan-i Sabbah fearlessly utilized illegal methods such as the doctrine of ta'lim, manipulation, and violence, owing to the comfort of having no authority to report to. Another important finding revealed by the study is that Hassan-i Sabbah chose the vizier Nizam al-Mulk, whom he viewed as the real ruler behind the scenes, as his main rival rather than Sultan Malik-Shah. In this respect, the thesis aims to fill the existing gap in the literature as the first comprehensive study that compares the perception of legitimacy of the two figures at a philosophical level.