Kuşeyrî’nin Letâifü’l-İşârât isimli tefsirinde peygamber kıssalarına yaklaşımı –Hz. Yusuf kıssası örneği-

Abstract

İşari tefsir Tasavvufî bakış açısı temelinde mutasavvıfların kendi manevi tecrübeleriyle uyumlu ve kalbe doğan manaları tefekkür yoluyla keşfetmesiyle ortaya çıkan yorumlama biçimi olarak tanımlanmaktadır. İşari tefsir literatüründe Kuşeyrî’nin Letâifü’l-İşârât adlı eseri önemli bir yere sahiptir. Bu doğrultuda Kur’an-ı Kerimde “ahsenül kasas” olarak adlandırılan Hz. Yusuf kıssası Letâifü’l-İşârât tefsirinde incelenerek Kuşeyrî’nin peygamber kıssalarına yaklaşımını değerlendirmek bu çalışmanın amacını oluşturmaktadır. Temel olarak, Kuşeyrî’nin hem mutasavvıf hem de müfessir kimliğinin kıssa yorumlarına nasıl yansıdığı belirlenerek işârî tefsir metodunun yöntemsel sınırlarını ve imkânlarını somut bir örnek üzerinden analiz edilmiştir. Tezde nitel araştırma yöntemi olarak doküman analizi benimsenmiş olup ilk olarak işârî tefsir geleneğinin kuramsal çerçevesi çizilmiş, ardından Kuşeyrî’nin tefsir anlayışı metodolojik açıdan ele alınmıştır. Kıssa, Letâifü’l-İşârât’ın Arapça baskısı ve bir Türkçe tercümesi esas alınarak incelenmiştir. Metin analizi yoluyla Kuşeyrî’nin kıssaya dair işârî yorumları; zahir-bâtın ilişkisi, tasavvufî kavramlar ve ahlâkî-manevî temalar çerçevesinde değerlendirilmiştir. Sonuç olarak Kuşeyrî’nin, Hz. Yusuf kıssasını yalnızca tarihsel bir anlatı olarak değil, insanın manevî yolculuğunu temsil eden çok katmanlı bir metin olarak ele aldığı görülmüştür. Onun işârî yorumlarının, zahirî anlamı dışlamadan derinleştiren ve tasavvufî ahlak ilkelerini merkeze alan sistematik bir yöntemle şekillendiği tespit edilmiştir. Bu yönüyle çalışma, Kuşeyrî’nin tefsir metodunun anlaşılmasına katkı sağlamayı ve işârî tefsir alanındaki gelecekteki araştırmalara zemin hazırlamayı hedeflemektedir.Symbolic exegesis is defined as a form of interpretation that emerges when Sufis contemplate meanings that arise from the heart, consistent with their own spiritual experiences, based on a Sufi perspective. In the literature of symbolic exegesis, Kushayri's work Leta’ifu’l-İşârât holds an important place. In this context, the aim of this study is to examine the story of Prophet Joseph, referred to as “ahsenül kasas” in the Qur'an, in the exegesis of Letâifü’l-İşârât and to evaluate Kushayri's approach to the stories of the prophets. Fundamentally, by determining how Kushayri's identities as both a Sufi and an exegete are reflected in his interpretations of the stories, the methodological limitations and possibilities of the ishari exegesis method have been analyzed through a concrete example. Document analysis was adopted as the qualitative research method in the thesis. First, the theoretical framework of the esoteric exegesis tradition was outlined, followed by a methodological examination of Kushayri's approach to exegesis. The story was examined based on the Arabic edition of Letâifü’l-İşârât and a Turkish translation. Through textual analysis, Kuşeyrî's symbolic interpretations of the story were evaluated within the framework of the relationship between the apparent and the hidden, Sufi concepts, and moral-spiritual themes. As a result, it has been observed that Kushayri approaches the story of Prophet Joseph not merely as a historical narrative but as a multi-layered text representing the spiritual journey of humanity. It has been determined that his symbolic interpretations are shaped by a systematic method that deepens the apparent meaning without excluding it and centers on Sufi ethical principles. In this respect, the study aims to contribute to the understanding of Kushayri's method of exegesis and to lay the groundwork for future research in the field of allegorical exegesis.